Cam Đồng Dụ: làng cam đỏ ven đô Hải Phòng và chuyện giữ vườn bên khu công nghiệp

Người Hải Phòng lớn tuổi có một câu hỏi quen vào những ngày giáp Tết: năm nay chợ còn cam Đồng Dụ không? Cam Đồng Dụ là giống cam quả nhỏ vừa, vỏ mỏng chín đỏ cam, múi mọng nước, vị ngọt thanh có chút chua, mang tên làng Đồng Dụ thuộc vùng An Dương cũ, thành phố Hải Phòng. Mùa cam chín rơi vào những tháng cuối năm âm lịch, quanh Tết. Làng cam nằm ven đô, cách trung tâm thành phố không xa, và những năm gần đây bị bao quanh bởi đường sá, khu dân cư, khu công nghiệp.

Câu hỏi ấy có lý do. Cam Đồng Dụ là một trong số ít cây ăn quả mang tên làng nằm ngay sát nội đô Hải Phòng, và cũng vì gần thành phố nên vườn cam chịu sức ép đô thị hoá sớm hơn những vùng cây ăn quả xa. Chuyện của quả cam này vì vậy vừa là chuyện một giống cây, vừa là chuyện một làng ven đô xoay xở giữa ruộng vườn và nhà máy.

Làng Đồng Dụ và cây cam trong vườn nhà

Đồng Dụ là một làng thuộc vùng An Dương cũ, phía tây thành phố Hải Phòng. Ngày trước đây là vùng đồng bằng thuần nông, ruộng lúa xen vườn tạp, nhiều ao, nhiều kênh mương. Cây cam được trồng trong vườn nhà, cạnh ao, dọc ngõ, như một phần quen thuộc của cảnh làng.

Người làng kể giống cam đã có ở đây từ lâu đời, truyền từ đời ông bà, nhưng không có tài liệu nào ghi rõ giống cam đến từ đâu hay được trồng từ năm nào. Bài không đặt ra những con số ấy. Điều chắc chắn là tên Đồng Dụ đã gắn với quả cam trong trí nhớ của nhiều người Hải Phòng, nhất là thế hệ lớn tuổi.

Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, tên huyện An Dương không còn là một cấp hành chính, nhưng vẫn được dùng để gọi vùng. Đồng Dụ cũng vậy: tên làng còn, ranh giới hành chính có thể đã đổi.

Quả cam Đồng Dụ trên tay

Quả cam Đồng Dụ cỡ vừa, nhỏ hơn cam Vinh hay cam Cao Phong, dáng tròn hoặc hơi dẹt. Khi chín, vỏ chuyển từ xanh sang vàng cam rồi đỏ cam, mặt vỏ nhẵn, bóng, túi tinh dầu mịn. Vỏ mỏng, ôm sát múi, có thể bóc bằng tay nhưng không lỏng như quýt.

Bóc ra, mùi tinh dầu thơm ngọt toả ra. Múi cam màu vàng cam, tép mọng, nhiều nước. Vị cam Đồng Dụ được người làng tả là ngọt thanh, có chút chua nhẹ làm vị không bị lợ, hậu thơm. Quả để vài ngày sau khi hái thì chua giảm, ngọt rõ hơn.

Đặc điểm này chỉ là mô tả cảm quan của người trồng và người ăn lâu năm; quả cam mỗi vườn, mỗi năm có thể khác nhau tuỳ đất, nước và thời tiết. Không có số liệu đo độ đường chính thức nào được công bố cho riêng giống cam này mà bài có thể dẫn.

Đất làng và khí hậu ven biển

Vùng An Dương cũ nằm trong đồng bằng ven biển Hải Phòng, đất phù sa của hệ thống sông Thái Bình, có nơi pha thịt, có nơi trũng. Cây cam được trồng ở chỗ đất cao trong làng, vườn nhà, nơi nước không đọng lâu. Cam, cũng như các loại cây có múi khác, sợ úng và cần đất thoát nước tốt.

Khí hậu ven biển Hải Phòng có mùa đông lạnh, ẩm, mưa phùn, mùa hè nóng ẩm, mưa bão. Những đêm lạnh cuối thu, đầu đông giúp vỏ cam chuyển màu đỏ đẹp. Gió mùa đông bắc kèm hơi ẩm từ biển cũng làm không khí vùng này khác với vùng trung du khô hơn.

Người trồng cam lâu năm cho rằng đất làng, nước giếng và hơi biển tạo nên vị riêng của cam Đồng Dụ. Đó là cảm nhận truyền miệng; nhưng điều chắc là cây cam ở đây đã thích nghi với điều kiện đồng bằng ven biển qua nhiều thế hệ chiết ghép tại chỗ.

Một năm của người trồng cam Đồng Dụ

Năm của vườn cam Đồng Dụ bắt đầu từ những ngày nồm ẩm sau Tết, khi từng chùm nụ trắng nhú ra ở đầu cành non. Mùi hoa cam lan khắp ngõ trong vài tuần, ong từ các tổ quanh làng kéo tới. Cái ẩm của tháng Hai, tháng Ba ven biển vừa giúp hoa đậu quả, vừa là mùa nấm bệnh, nên người trồng phải tỉa cho tán cây thông thoáng, bớt những chùm quả non quá dày.

Mùa hè là mùa quả lớn và mùa sâu bệnh, mưa bão. Người trồng làm cỏ, bón phân, phòng sâu vẽ bùa, rệp, nhện đỏ, bệnh loét, bệnh vàng lá. Mưa bão lớn có thể làm gãy cành, rụng quả, ngập úng gốc. Có những năm bão đi qua, vườn cam mất phần lớn quả.

Khi gió mùa đông bắc về, vỏ quả chuyển dần từ xanh sang vàng rồi đỏ. Người làng chờ quả đỏ đều mới cắt, vì quả cắt sớm để lâu cũng không đỏ được như quả chín cây. Đợt cắt cam dồn vào những tuần trước Tết, mỗi gốc cắt vài lượt. Cắt xong, chủ vườn tỉa bỏ cành tăm, cành sâu, vun gốc, rải phân chuồng ủ hoai, để cây qua tháng Chạp rét đậm mà vẫn đủ sức cho mùa nụ năm sau.

Cam Đồng Dụ đứng cạnh những quả cam Tết quen của miền Bắc

Chợ Tết miền Bắc bây giờ có cam từ nhiều vùng, và người mua hay lẫn. Đặt các quả cam quen cạnh nhau giúp thấy cam Đồng Dụ thuộc nhóm nào. Bảng chỉ mô tả hình dáng và nếp ăn theo lời người trồng, người bán lâu năm, không xếp hơn kém.

Cam Đồng Dụ đứng gần cam Canh hơn cả: cùng là cam quả nhỏ, chín đỏ dịp Tết, cùng mang tên một làng ven đô đang bị thành phố bao quanh. Khác ở chỗ vỏ cam Đồng Dụ ôm múi chặt hơn, bóc cần bấm móng tay vào cuống rồi mới tách được.

Những vùng cam lớn như Cao Phong hay xứ Nghệ có quả to, nhiều nước, hợp vắt uống. Cam làng ven đô thì nhỏ, nhưng màu đỏ và dáng xinh của nó hợp với mâm ngũ quả, nên người Hải Phòng có tuổi vẫn tìm đúng loại cam ấy cho ngày Tết dù chợ đầy cam to.

Cam trên mâm Tết và trong nhà người Hải Phòng

Ngày Tết, cam Đồng Dụ được đặt lên mâm ngũ quả cùng bưởi, chuối, quýt, hồng xiêm. Màu đỏ cam của quả làm mâm quả thêm rực rỡ, theo quan niệm dân gian là màu của may mắn đầu năm. Nhiều gia đình ở Hải Phòng quen mua cam Đồng Dụ cho mâm quả Tết như một thói quen của thành phố.

Sau Tết, cam được bóc ăn trong những ngày còn lạnh, khi người ta thèm thứ quả mọng nước. Người lớn tuổi thích ăn cam sau bữa cơm, bóc từng múi, nhai chậm. Trẻ con thích vắt nước cam uống. Vỏ cam có nhà phơi khô để làm mứt hoặc đun nước thơm theo thói quen cũ.

Một túi cam Đồng Dụ cũng là thứ người Hải Phòng mang đi biếu nhau dịp cuối năm. Đó không phải thứ quà đắt tiền, nhưng mang tên một làng quen của thành phố, gợi không khí Tết ven đô đất Cảng.

Chiết cành, ghép mắt: cách người làng giữ giống cam

Một giống cây ăn quả muốn giữ được qua nhiều đời thì không thể trồng từ hạt, vì cây mọc từ hạt cam thường không giống hệt cây mẹ. Người trồng cam Đồng Dụ nhân giống bằng chiết cành và ghép mắt từ những cây mẹ được coi là tốt nhất trong làng: cây sai quả, quả đỏ đẹp, vị ngọt, ít sâu bệnh.

Chiết cành là bóc một khoanh vỏ trên cành, bó đất ẩm quanh chỗ bóc cho rễ mọc ra, rồi cắt cành đem trồng. Ghép mắt là lấy một mắt ngủ của cây mẹ ghép lên gốc của một cây khác khoẻ rễ. Cả hai cách đều giữ được đặc tính của cây mẹ. Mỗi nhà trồng cam lâu năm đều có vài cây mẹ được quý như của để dành.

Chính nhờ những cây mẹ ấy mà giống cam có thể sống tiếp khi vườn bị thu hẹp. Nếu cây mẹ mất trước khi kịp nhân giống, những gì làm nên quả cam Đồng Dụ cũng mất theo. Đây là lý do những người giữ giống cây ăn quả bản địa thường lo việc giữ cây mẹ hơn là giữ diện tích vườn.

Cam Đồng Dụ trong trí nhớ người Hải Phòng

Người Hải Phòng lớn tuổi nhắc tới cam Đồng Dụ như một thứ quả của tuổi thơ: những gánh cam đỏ từ làng ra chợ thành phố mỗi dịp cuối năm, những túi cam bố mẹ mua về bày mâm Tết, mùi vỏ cam trong phòng ấm ngày mùng Một. Với họ, cái tên ấy là một phần của Tết đất Cảng.

Những người trẻ hơn biết tới cam Đồng Dụ ít hơn, vì chợ Tết ngày nay đầy cam từ nhiều vùng trồng lớn, quả to, đẹp, đều. Cam làng nhỏ hơn, ít hơn, lẫn trong rất nhiều thứ quả khác. Chính sự thu hẹp của vườn làm cái tên dần chỉ còn trong trí nhớ của một thế hệ.

Giữ một sản vật không chỉ là giữ cây, mà còn giữ những câu chuyện quanh nó. Khi người con xa quê kể với con cháu về những gánh cam đỏ ngày Tết, cam Đồng Dụ vẫn còn sống ở một nghĩa nào đó, kể cả khi vườn cam trong làng chỉ còn vài gốc.

Làng cam giữa đô thị hoá

Những năm gần đây, vùng An Dương cũ phát triển mạnh khu công nghiệp, khu đô thị, đường giao thông. Đất vườn trong làng Đồng Dụ bị thu hẹp, nhiều vườn cam bị chuyển sang làm nhà ở, đường sá, hoặc bỏ hoang chờ dự án. Những gốc cam già bị chặt bỏ khi đất đổi mục đích.

Cây cam lại nhạy với môi trường. Khói bụi, nước ngầm thay đổi, đất bị san lấp quanh vườn đều làm cây yếu, sâu bệnh tăng, quả kém. Người trồng cam còn lại phải chăm vườn kỹ hơn, và không ít người đã bỏ cam vì thu nhập không bằng cho thuê đất hay đi làm công nhân.

Câu chuyện của cam Đồng Dụ giống nhiều làng cây ăn quả ven đô khác ở miền Bắc: cái tên còn trong trí nhớ thành phố, nhưng vườn thì thu nhỏ dần. Giống cam có thể được nhân ra trồng ở nơi khác, nhưng gắn với tên làng hay không là chuyện người trồng và người ăn sẽ quyết định.

Nhận ra quả cam ngon và vài lưu ý

Quả cam chín đúng độ có màu đỏ cam đều quanh quả, vỏ căng, bóng nhẹ, bấm móng tay vào thấy tinh dầu bắn ra thơm. Cầm lên nặng tay, nghĩa là nhiều nước. Quả nhẹ, vỏ khô, phồng tách khỏi múi thường là quả để lâu.

Quả có vết thâm, vết dập, đốm nấm thì không để được lâu. Vỏ quá bóng như phủ sáp, màu đỏ đều tăm tắp trên cả lô có thể đã qua xử lý; người dùng khó kiểm bằng mắt, nên nếm thử là cách tốt nhất để biết quả ngon hay không.

Cam là quả lành, nhưng người có bệnh dạ dày, trào ngược nên ăn vừa phải vì vị chua có thể làm khó chịu. Vỏ cam nếu dùng làm mứt hay đun nước thì cần rửa kỹ vì cây có thể đã được phun thuốc bảo vệ thực vật. Những dấu hiệu nêu trên giúp hiểu quả cam, không chứng minh được quả trồng ở Đồng Dụ hay nơi khác.

Câu hỏi thường gặp

Làng Đồng Dụ ở đâu?

Làng Đồng Dụ thuộc vùng An Dương cũ, phía tây thành phố Hải Phòng. Sau đợt sắp xếp năm 2025, cấp huyện đã bỏ, tên An Dương và Đồng Dụ vẫn được dùng để gọi vùng và làng.

Cam Đồng Dụ có vị thế nào?

Theo mô tả của người trồng và người ăn lâu năm, cam Đồng Dụ vỏ mỏng chín đỏ cam, múi mọng nước, vị ngọt thanh có chút chua nhẹ, hậu thơm. Vị có thể khác nhau giữa các vườn và các năm.

Mùa cam Đồng Dụ vào tháng nào?

Cây ra hoa vào mùa xuân, quả lớn qua mùa hè và chín vào những tháng cuối năm âm lịch, phục vụ dịp Tết. Quả để chín đỏ trên cây rồi mới hái thì đẹp màu và ngọt hơn.

Vì sao vườn cam Đồng Dụ thu hẹp?

Vùng An Dương cũ phát triển mạnh khu công nghiệp, khu đô thị và đường giao thông, đất vườn chuyển mục đích sử dụng. Khói bụi, nước ngầm thay đổi cũng làm cây cam yếu, và nhiều người trồng chuyển sang nghề khác.

Cam Đồng Dụ khác cam Canh Hà Nội thế nào?

Cả hai là giống cam quả nhỏ vừa, vỏ mỏng, chín đỏ dịp Tết, mang tên làng ven đô. Cam Canh vỏ lỏng dễ bóc hơn, gần quýt; cam Đồng Dụ vỏ ôm sát múi hơn. Đây là so sánh cảm quan, không phải phân loại khoa học.

Ăn cam cần lưu ý gì?

Người có bệnh dạ dày hoặc trào ngược nên ăn vừa phải vì vị chua. Nếu dùng vỏ cam làm mứt hay đun nước, cần rửa kỹ vì cây có thể đã được phun thuốc. Quả có vết thâm, nấm thì bỏ phần hỏng hoặc bỏ cả quả.