SanVatVietNam.comHồ sơ từng sản vật Việt theo vùng miền
Sản vật miền Đông Nam Bộ

Xoài Định Quán: vườn xoài giữa những khối đá chồng trên đất đỏ Đồng Nai

Xoài Định Quán (Đồng Nai): vùng đồi đá lẫn đất đỏ ven sông La Ngà, xoài cát chu, xoài keo, mùa hoa cuối năm, nghề bao trái và cách người miệt đá ăn xoài xanh lẫn chín.

Mango orchard among large stacked granite boulders on red soil, a farmer seen from behind wrapping young green mangoes in paper bags from a ladder

Một mảnh đất lổn nhổn đá tảng to bằng cái nhà, đất mặt mỏng, mùa khô nứt nẻ, nghe như chỗ khó trồng cây nhất; vậy mà ở Định Quán, chính những sườn đồi ấy phủ kín xoài. Xoài Định Quán là tên chung cho xoài trồng ở vùng Định Quán, tỉnh Đồng Nai, nơi vườn xoài mọc chen giữa các khối đá granit lớn trên nền đất đỏ pha sỏi đá ven sông La Ngà; các giống chính là xoài cát chu, xoài keo, xoài cát Hoà Lộc và một số giống nhập. Xoài cát chu ở đây chín vỏ vàng chanh, thịt vàng mịn, ngọt pha chua nhẹ; xoài keo ăn xanh giòn, ngọt ngay khi vỏ còn xanh.

Nghịch lý ấy có lời giải khá giản dị: xoài là cây sinh ra cho đất khô và mùa khô. Rễ cọc ăn sâu qua sỏi đá, cây cần một quãng hạn để ra hoa, và trái chín ngọt nhất khi trời không mưa. Định Quán không phải nơi duy nhất trồng xoài ở miền Đông, nhưng cảnh vườn xoài giữa đá, nhìn thấy ngay từ quốc lộ 20 trên đường lên Đà Lạt, đã thành gương mặt của vùng.

Vùng đất của những khối đá chồng

Định Quán nằm ở phía bắc Đồng Nai, trên con đường từ miền Đông lên cao nguyên. Đặc điểm dễ nhận nhất của vùng là những khối đá granit lớn, tròn nhẵn, nằm rải rác trên đồi và trong vườn nhà, có nơi chồng lên nhau thành những cụm đá kỳ lạ. Cụm đá chồng ven quốc lộ được người địa phương gọi là đá Ba Chồng là điểm dừng chân quen thuộc của người đi đường.

Theo cách giải thích địa chất phổ biến, những khối đá tròn như vậy hình thành khi khối đá granit nằm sâu dưới đất bị phong hoá dọc theo các khe nứt qua thời gian rất dài, phần đá vụn bị rửa trôi, còn lại những lõi đá cứng tròn nổi lên mặt đất. Hiện tượng này gặp ở nhiều vùng có đá granit trên thế giới.

Giữa những khối đá ấy là đất đỏ pha sỏi đá, tầng đất có chỗ mỏng, có chỗ dày, thoát nước nhanh. Đất như vậy khó làm lúa, khó trồng rau, nhưng cây lâu năm có bộ rễ khoẻ như xoài, điều, mít lại sống được, len rễ qua kẽ đá tìm nước. Vườn xoài ở Định Quán vì thế thường không thẳng hàng, cây mọc theo chỗ đất giữa đá.

Vì sao xoài hợp đất Định Quán

Xoài cần mùa khô để ra hoa. Cây xoài phân hoá mầm hoa tốt khi trải qua một giai đoạn khô hạn. Mùa khô rõ rệt của miền Đông đúng là điều xoài cần; năm nào mùa khô ổn định, hoa xoài ra đồng loạt.

Rễ xoài chịu được đất nghèo. Xoài có rễ cọc ăn sâu, có thể len qua đất sỏi đá tìm nước ở tầng sâu. Đất thoát nước tốt giúp cây ít bị thối rễ trong mùa mưa.

Đá giữ nhiệt và giữ ẩm. Người làm vườn ở đây có kinh nghiệm rằng cây mọc sát khối đá thường tươi tốt hơn trong mùa khô, có thể vì đất dưới chân đá giữ ẩm lâu hơn. Đây là quan sát của người trồng, chưa có nghiên cứu công khai xác nhận.

Nắng nhiều, trái ngọt. Vùng này nắng nhiều, ít sương muối, mùa trái chín vào lúc trời khô, giúp trái tích luỹ đường và ít bệnh thán thư hơn so với trái chín giữa mùa mưa.

Các giống xoài thường gặp ở Định Quán

Vườn xoài ở Định Quán thường trồng nhiều giống cùng lúc để rải mùa và đáp ứng nhiều cách ăn. Mô tả dưới đây theo cảm nhận chung của người trồng và người ăn, mỗi vườn có thể khác:

GiốngHình dáng, vỏThịt và vịCách ăn chính
Xoài cát chuTrái vừa, tròn bầu, vỏ mỏng, chín vàng chanhThịt vàng, mịn, ngọt pha chua nhẹ, thơmĂn chín
Xoài keoTrái tròn dẹt, vỏ dày, xanh đậmThịt trắng ngà, giòn, ngọt khi còn xanhĂn xanh chấm muối, mắm
Xoài cát Hoà LộcTrái to, thuôn dài, vỏ mỏngThịt vàng đậm, mịn, rất ngọt, ít xơĂn chín
Xoài nhập (Đài Loan, Úc…)Trái to, vỏ xanh hoặc đỏ hồngTuỳ giống, thường giòn, ngọt dịuĂn xanh hoặc chín

Xoài keo được cho là giống có gốc từ Campuchia, được người miền Đông trồng nhiều vì dễ chăm, sai trái, ăn xanh ngon. Xoài cát chu có tên gọi mà ngay người trồng cũng giải thích không thống nhất. Bài không đi sâu vào phân biệt giống, chỉ ghi lại những giống người đọc sẽ gặp khi đến vùng này.

Một năm của vườn xoài giữa đá

Như nhiều vùng xoài Nam Bộ, người trồng Định Quán có thể xử lý cho xoài ra hoa trái vụ, nên lịch mỗi vườn khác nhau. Nhịp chính vụ theo mùa tự nhiên có thể hình dung như sau:

  • Đầu mùa khô: sau đợt cây ra đọt và lá đã già, trời khô dần, xoài bắt đầu trổ những chùm hoa nhỏ vàng xanh, mùi hăng ngai ngái.
  • Khi hoa nở: ruồi, ong và nhiều côn trùng giúp thụ phấn; người trồng lo nhất là mưa trái mùa và sương làm thối hoa, rụng trái non.
  • Trái non: trái đậu rồi rụng bớt tự nhiên, phần còn lại lớn dần. Nhiều vườn bao trái bằng túi giấy để vỏ đẹp, hạn chế sâu bệnh và ruồi đục trái.
  • Chín: trái chín rộ vào những tháng cuối mùa khô, trước khi mưa lớn đến; xoài keo thì hái lúc còn xanh già.
  • Sau thu hoạch: tỉa cành, bón phân, chờ cây ra đọt mới cho vụ sau.

Người trồng nói xoài chính vụ thường ngọt và thơm hơn xoài nghịch vụ, nhưng xoài nghịch vụ bán được lúc chợ thiếu hàng. Mỗi vườn chọn một cách cân bằng giữa hai điều ấy.

Người trồng xoài ở miệt đá

Định Quán là vùng đất có nhiều lớp cư dân: người Kinh từ nhiều miền về lập nghiệp, cộng đồng người Hoa, người Tày, Nùng từ phía Bắc vào, và người Chơ Ro, Mạ bản địa. Mỗi lớp người mang theo cách làm vườn riêng, cùng làm nên các vườn cây ăn trái của vùng. Xoài, điều, mít, sầu riêng nằm cạnh nhau trên cùng một sườn đồi.

Làm vườn giữa đá có những khó khăn riêng. Không cày bừa bằng máy được ở nhiều chỗ, vận chuyển phân bón, trái cây phải gánh hoặc dùng xe nhỏ len qua kẽ đá. Nước tưới mùa khô là nỗi lo lớn; nhiều vườn phải khoan giếng, dẫn nước từ hồ đập hoặc từ sông La Ngà.

Nghề bao trái xoài là một ví dụ về sự tỉ mỉ của người làm vườn ở đây. Mỗi trái xoài non được bọc một túi giấy riêng, buộc chặt ở cuống, bằng tay, trên thang, dưới nắng. Một vườn có hàng nghìn trái nghĩa là hàng nghìn lần trèo lên trèo xuống. Đổi lại, trái xoài bao lớn lên với lớp vỏ mịn, ít vết sẹo, ít sâu.

Người Định Quán ăn xoài thế nào

Xoài keo là xoài của những buổi trưa: hái trái xanh già, gọt vỏ, xắt miếng dày, chấm muối ớt, muối tôm hoặc nước mắm đường. Miếng xoài keo giòn sựt, ngọt pha chua nhẹ, ăn mát miệng giữa cái nắng mùa khô. Nhiều nhà trong vùng luôn có sẵn hũ muối ớt cho mùa xoài.

Xoài cát chu, xoài cát Hoà Lộc ăn chín: bổ dọc hai má, khía ô bàn cờ, lật ngược cho thịt xoài nhô lên, ăn bằng muỗng hoặc cắn trực tiếp. Xoài chín còn được làm sinh tố, ăn với xôi nước cốt dừa, làm gỏi xoài với tôm khô, cá khô. Phần hạt còn dính thịt là thứ trẻ con trong nhà giành nhau gặm.

Những năm được mùa, xoài chín nhiều không kịp bán, người trong vùng làm xoài sấy, xoài ngâm, mứt xoài để dành. Lá xoài non được một số người ăn sống như rau ghém, vị chát nhẹ; cách ăn này không phổ biến và người không quen nên thử ít.

Giữ vườn xoài trước những đổi thay

Vùng Định Quán cũng đối mặt với những đổi thay chung của nông nghiệp miền Đông: giá trái cây lên xuống, cây trồng thay đổi theo thị trường, đất vườn chuyển nhượng. Có thời kỳ nhiều vườn xoài bị chặt để trồng cây khác có giá hơn; có thời kỳ người ta trồng lại.

Thời tiết thất thường cũng là thách thức. Mưa trái mùa khi xoài đang ra hoa có thể làm mất trắng một vụ; nắng hạn kéo dài làm trái nhỏ, rụng nhiều. Một số vườn đầu tư tưới nhỏ giọt, che chắn, áp dụng quy trình canh tác an toàn để giảm rủi ro.

Giữa những đổi thay ấy, cảnh vườn xoài chen giữa đá vẫn là nét riêng của vùng, khó có nơi nào thay thế. Với nhiều người con Định Quán đi xa, mùa xoài chín cuối mùa khô là một mốc nhớ quê, gắn với hũ muối ớt và những trưa nắng bên tảng đá mát trong vườn.

Sông La Ngà và nước cho vườn mùa khô

Sông La Ngà chảy qua vùng Định Quán trước khi đổ vào sông Đồng Nai, mang nước từ vùng cao xuống. Hai bên sông là những dải đất thấp hơn, đất bồi mịn hơn so với đất đồi đá phía trên. Vườn xoài gần sông thường xanh tốt hơn trong mùa khô vì mạch nước ngầm nông, dễ lấy nước tưới.

Trên vùng đồi xa sông, người trồng phải trông vào giếng khoan, ao trữ nước mưa hoặc kênh dẫn từ các hồ chứa thuỷ lợi. Một mùa khô kéo dài bất thường có thể làm mực nước giếng tụt sâu, cây xoài phải chịu khát đúng lúc trái đang lớn. Kinh nghiệm của người làm vườn là tưới ít mà đều, giữ lớp lá khô, cỏ khô phủ quanh gốc để đất không mất ẩm nhanh.

Sông La Ngà còn gắn với nghề nuôi cá lồng, đánh bắt cá sông của cư dân ven bờ; những làng chài ven sông là một phần khác của đời sống Định Quán. Vườn xoài trên đồi và làng chài dưới sông cùng làm nên bức tranh của vùng đất này, nơi người ta sống nhờ cả đá, đất lẫn nước.

Mùa xoài trên mâm cúng và sạp ven quốc lộ

Xoài chính vụ ở miền Đông chín vào cuối mùa khô, gần với dịp Tết Đoan Ngọ mùng năm tháng năm âm lịch. Ở nhiều nhà Nam Bộ, mâm cúng Đoan Ngọ là mâm trái cây của mùa: vài trái xoài chín vàng, chùm mận, nải chuối, có nhà thêm chè trôi nước, bánh ú. Người lớn tuổi ở vùng xoài giữ lệ để dành những trái chín cây đẹp nhất của vườn cho mâm này trước khi đem bán, như một cách mời ông bà nếm trái đầu mùa.

Mùa xoài còn hiện ra rõ nhất dọc quốc lộ 20 đoạn qua Định Quán. Vào cao điểm, hai bên đường mọc lên những sạp tre lợp bạt, chất xoài thành đống theo từng loại: đống xoài keo xanh đậm, đống xoài cát vàng, rổ xoài chín cây mềm tay. Người bán phần nhiều là nhà vườn ngay phía sau sạp, sáng hái chiều bày. Khách đi đường dừng xe, xin bổ thử một trái, đứng ăn bên vệ đường, là cảnh rất quen của mùa này.

Trẻ con trong vùng có cách ăn riêng: xoài keo non bằng ngón tay cái, chưa có hột cứng, chấm muối ớt ăn cả vỏ; hoặc lượm những trái xoài chín rụng dưới gốc sau cơn gió, rửa qua là ăn. Người già thì chuộng trái chín cây hơn trái hái xanh ủ chín, vì nói mùi thơm "có từ trên cành". Đây là cảm nhận của người trong vườn, cũng là lý do những trái chín cây hiếm khi ra tới chợ xa.

Câu hỏi thường gặp

Xoài Định Quán là giống xoài gì?

Không phải một giống riêng. Vùng Định Quán trồng nhiều giống: xoài cát chu, xoài keo, xoài cát Hoà Lộc và một số giống nhập. Cái tên xoài Định Quán chỉ xoài trồng ở vùng đất đồi đá đỏ của Định Quán, Đồng Nai.

Vì sao vườn xoài Định Quán có nhiều đá?

Vùng này có nền đá granit, qua thời gian dài bị phong hoá để lại những khối đá tròn lớn nổi trên mặt đất. Người dân trồng cây ăn trái xen giữa các khối đá vì không thể dọn hết; xoài với bộ rễ khoẻ chịu được kiểu đất này.

Xoài keo ăn thế nào ngon nhất?

Người miền Đông thường ăn xoài keo khi còn xanh già: gọt vỏ, xắt miếng dày, chấm muối ớt, muối tôm hoặc nước mắm đường. Thịt xoài keo giòn và đã ngọt ngay khi vỏ còn xanh, khác với nhiều giống xoài xanh khác rất chua.

Vì sao xoài phải bao trái?

Bao trái giúp hạn chế ruồi đục trái, sâu bệnh và các vết sẹo do côn trùng, gió, cành lá cọ vào. Trái bao có vỏ đẹp, sáng màu hơn và người trồng có thể giảm việc phun thuốc lên trái. Đây là công việc làm bằng tay, rất tốn công.

Mùa xoài Định Quán vào tháng mấy?

Xoài chính vụ ở miền Đông thường ra hoa đầu mùa khô và chín vào những tháng cuối mùa khô, trước mùa mưa. Tuy vậy nhiều vườn xử lý cho xoài ra trái nghịch vụ, nên thời điểm có xoài khá rải rác trong năm và thay đổi theo từng vườn.

Xoài cát chu khác xoài cát Hoà Lộc ra sao?

Theo cảm nhận chung, xoài cát chu trái nhỏ hơn, tròn bầu, vị ngọt pha chua nhẹ và thơm; xoài cát Hoà Lộc trái to, thuôn dài, thịt vàng đậm, rất ngọt và mịn. Mức độ khác biệt còn tuỳ độ chín và cách chăm sóc của từng vườn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.