Quýt ngọt Gia Luận: vườn quýt dưới chân rừng đảo Cát Bà mùa cuối năm

Người đi phà từ phía Hạ Long sang Cát Bà vào mùa thu đông, vừa lên bến ở đầu bắc đảo đã có thể gặp những rổ quả vàng cam bày ven đường. Quýt ngọt Gia Luận là giống quýt trồng ở xã đảo Gia Luận, phía bắc đảo Cát Bà, thành phố Hải Phòng, quả cỡ vừa, vỏ mỏng bóng màu vàng cam khi chín, mùi tinh dầu thơm, múi mọng nước và ngọt đậm. Vườn quýt nằm trong những thung lũng nhỏ kẹp giữa núi đá vôi phủ rừng, gần ranh giới vườn quốc gia Cát Bà. Mùa quýt chín rơi vào khoảng tháng Mười tới tháng Mười Hai dương lịch.

Gia Luận là cửa ngõ đầu tiên của đảo với người sang từ phía Hạ Long, nhưng phần lớn khách chỉ đi ngang để về khu phố phía nam. Quả quýt vì thế ở lại với người trong xã nhiều hơn là ra chợ lớn. Trên một hòn đảo mà đất trồng được tính bằng từng mảnh thung lũng giữa núi đá, một cây ăn quả có tên riêng như quýt Gia Luận là điều không nhiều nơi có.

Gia Luận: xã đảo ở rìa bắc Cát Bà

Cát Bà là hòn đảo lớn nhất trong quần đảo cùng tên ở vùng biển Hải Phòng, phần lớn là núi đá vôi phủ rừng nhiệt đới, xen giữa là những thung lũng hẹp và bãi bồi ven biển. Gia Luận nằm ở phía bắc đảo, nhìn sang vịnh Hạ Long. Ngày trước, đây là một trong những nơi xa xôi nhất của đảo, đường vào khó, dân cư thưa.

Người Gia Luận sống bằng đánh bắt ven bờ, làm ruộng trong thung lũng, nuôi gà, trồng cây ăn quả. Quýt là một trong số ít cây ăn quả cho thu nhập ổn định trên đất đảo. Theo lời người dân, giống quýt đã được trồng ở đây từ lâu, có thể từ thời ông bà, nhưng không có tài liệu nào ghi rõ giống quýt đến đảo từ đâu và vào lúc nào.

Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, vùng đảo Cát Hải, Cát Bà được tổ chức lại; những tên xã cũ như Gia Luận vẫn được người dân và người đi biển dùng để gọi vùng. Bài này dùng tên Gia Luận như tên vùng trồng quýt.

Thung lũng đá vôi, rừng và gió biển: đất trồng quýt

Vườn quýt ở Gia Luận nằm trên đất thung lũng giữa núi đá vôi. Đất ở đây là đất phong hoá từ đá vôi lẫn mùn rừng trôi xuống, màu nâu đỏ, tơi xốp, giàu khoáng. Cây có múi ưa loại đất thoát nước tốt và giàu dinh dưỡng như vậy, và những gốc quýt già trong vườn nhà cho thấy cây đã sống được lâu trên đất này.

Núi đá và rừng bao quanh che bớt gió bão, tạo cho thung lũng một khí hậu riêng: ấm hơn vào mùa đông, ẩm hơn vào mùa khô so với vùng ven biển trống trải. Gió biển vẫn len vào, mang hơi mặn và hơi ẩm, nhưng không quật mạnh như ở bãi ngoài.

Người trồng nói quýt Gia Luận ngọt và thơm hơn quýt trồng ở nơi khác vì đất đá vôi, nước suối núi và sương sớm của rừng. Đó là cảm nhận của người địa phương, chưa có phép đo so sánh nào được công bố. Nhưng điều kiện thung lũng kín gió, đất tơi và giàu khoáng đúng là thuận lợi cho cây có múi.

Quả quýt Gia Luận nhìn, bóc và nếm

Quả quýt Gia Luận cỡ vừa, nằm gọn trong lòng bàn tay, dáng tròn hơi dẹt. Khi chín, vỏ chuyển từ xanh sang vàng cam, mặt vỏ bóng, túi tinh dầu nhỏ và dày. Vỏ mỏng, ôm sát múi, bóc bằng tay dễ dàng, tinh dầu bắn ra thơm nồng khi bấm móng vào.

Bóc vỏ, múi quýt xếp đều, màng múi mỏng, tép màu cam nhạt mọng nước. Vị ngọt đậm, chua rất nhẹ ở cuối, mùi thơm tinh dầu lan trong miệng. Hạt có, nhiều ít tuỳ quả. Quýt hái đúng độ chín có vị cân bằng; quýt hái sớm thì chua, vỏ còn xanh nhiều; quýt để quá lâu trên cây thì vỏ bắt đầu phồng, tép khô dần.

Người đảo nhận ra quýt ngon ở chỗ cầm nặng tay, vỏ căng mịn, mùi thơm rõ ngay cả khi chưa bóc. Quả nhẹ, vỏ phồng rời khỏi múi là quả đã để lâu. Những dấu hiệu ấy giúp hiểu quả quýt, không phải để kiểm nơi trồng.

Một năm của người trồng quýt trên đảo

Quýt ra hoa vào mùa xuân, khoảng tháng Hai, tháng Ba. Hoa quýt trắng, nhỏ, thơm, thu hút ong rừng từ những cánh rừng xung quanh. Người trồng theo dõi đậu quả, tỉa bớt quả non ở những cành quá dày để quả còn lại lớn đều.

Mùa hè là mùa quả lớn, cũng là mùa mưa bão. Thung lũng kín gió giúp vườn đỡ thiệt hại, nhưng mưa lớn kéo dài làm đất ẩm, dễ phát sinh bệnh. Người trồng làm cỏ, khơi rãnh thoát nước, bón phân hữu cơ, phòng sâu vẽ bùa, rệp, nhện. Trên đảo, việc mua phân, mua vật tư phải chở từ đất liền ra, nên nhiều nhà ưu tiên phân chuồng, phân xanh có sẵn.

Từ khoảng tháng Mười, quả bắt đầu đổi màu, và mùa hái kéo dài tới tháng Mười Hai. Người trồng hái nhiều lượt, chỉ hái quả đã vàng đều. Sau vụ, cây được tỉa cành già, cành sâu bệnh, bón phân để hồi sức. Một vườn quýt chăm kỹ có thể cho quả nhiều năm liền.

Một ngày hái quýt trong thung lũng

Ngày hái quýt bắt đầu khi sương sớm vừa tan, lúc vỏ quả đã khô để không bị úng khi xếp chồng. Người hái mang theo kéo cắt cành, gùi hoặc sọt tre lót lá chuối, đi dọc từng gốc. Quả được cắt cả cuống ngắn chứ không giật, vì giật làm rách vỏ ở cuống, quả nhanh thối. Những quả còn xanh nhiều được để lại cho đợt sau.

Vườn quýt trên đảo thường nhỏ, xen với ruộng và vườn rau, đường vào hẹp, nhiều đoạn phải gánh bộ. Quả hái xong được gánh về nhà, đổ ra nong, chia loại theo cỡ và độ chín. Quả đẹp để bán, quả xấu, quả nứt giữ lại ăn trong nhà hoặc chia cho hàng xóm.

Không khí mùa quýt ở Gia Luận yên ả hơn nhiều so với các vùng cây ăn quả lớn ở đất liền: không có những đoàn xe tải chờ ở đầu làng, không có chợ đầu mối. Phần lớn quýt bán cho người trên đảo, cho các nhà hàng, khách du lịch, một phần theo tàu vào đất liền. Chính quy mô nhỏ ấy giữ cho vườn quýt còn gần với nếp vườn nhà ngày trước.

Người Cát Bà ăn quýt ra sao

Người đảo ăn quýt tươi là chính. Mùa quýt chín, trong nhà nào ở Gia Luận cũng có rổ quýt đặt ở góc bàn, khách tới chơi được mời bóc quýt cùng chén chè. Quýt cũng là thứ quả mang theo khi đi biển, đi rừng, vì vỏ dày đủ để không dập, bóc ăn không cần dao.

Vỏ quýt được giữ lại: phơi khô, để làm gia vị cho món kho, món hầm, hoặc đun nước thơm theo lối dân gian. Một số nhà ngâm quýt với đường làm nước uống. Những thói quen này không có gì riêng của Cát Bà, nhưng gắn với nếp sống tận dụng mọi thứ của người đảo.

Mùa cuối năm, quýt Gia Luận cũng xuất hiện trên mâm cỗ, mâm quả của các gia đình trên đảo trong những dịp giỗ chạp, lễ Tết. Màu vàng cam của quýt cạnh màu xanh của chuối, đỏ của hồng là mâm quả của một xã đảo, giản dị và theo đúng mùa.

Lịch một năm của xã đảo, nhìn từ gốc quýt

Cây quýt ở Gia Luận không đứng một mình: nhịp vườn đan vào nhịp biển và nhịp du lịch của cả đảo. Đặt các mùa cạnh nhau mới thấy vì sao người trồng quýt ở đây bận theo một kiểu khác người trồng quýt đất liền.

Bảng trên ghép từ lời kể của người trồng và nhịp chung của đảo, các mốc có thể lệch vài tuần tuỳ năm. Điều nó cho thấy là mùa quýt chín rơi đúng lúc du lịch lắng xuống, nên người đảo có thể dồn sức cho vườn. Ngược lại, những tháng quả cần chăm nhất lại trùng mùa khách, khi người trẻ bận tiếp khách và chạy tàu.

Đó là một lý do vườn quýt Gia Luận thường nhỏ và gắn với người lớn tuổi trong nhà: cây quýt chịu được sự chăm “bán thời gian”, miễn là có người đi thăm gốc mỗi sáng và có mặt vào những tuần hái cuối năm.

Quýt Gia Luận giữa rừng và du lịch

Gia Luận nằm sát vườn quốc gia Cát Bà, nơi bảo tồn rừng nhiệt đới trên núi đá vôi với nhiều loài động thực vật quý. Việc mở rộng vườn quýt vì thế không thể lấn vào rừng; diện tích trồng quýt bị giới hạn trong các thung lũng và đất vườn đã có từ trước. Đây là một ranh giới người trồng quýt phải tôn trọng.

Du lịch Cát Bà phát triển mạnh mang tới cơ hội mới: du khách tới đảo vào mùa thu đông có thể thấy vườn quýt chín, nếm quả ngay tại vườn. Một số gia đình bắt đầu gắn vườn quýt với dịch vụ thăm vườn. Nhưng du lịch cũng kéo theo áp lực về đất đai, nước và rác thải lên một xã đảo nhỏ.

Người trồng quýt ở Gia Luận đứng giữa hai thứ ấy: rừng phải giữ, du lịch đang tới. Giữ được vườn quýt đúng nghĩa, nghĩa là giữ được cây quýt già, đất thung lũng và cách chăm tận tuỵ, là điều người yêu sản vật mong nhất.

Quýt đảo, quýt đất liền và câu chuyện của một giống cây

Miền Bắc có nhiều vùng quýt nổi tiếng, từ quýt Bắc Sơn ở Lạng Sơn tới quýt Quang Thuận ở vùng Bắc Kạn cũ. Mỗi vùng có giống, đất và cách chăm riêng, nên quả mỗi nơi một khác. Quýt Gia Luận ít được biết tới hơn vì sản lượng nhỏ và nằm trên đảo, nhưng với người Cát Bà, đó là quả quýt của nhà mình.

Chuyện giống quýt Gia Luận có họ hàng với giống quýt nào ở đất liền là câu hỏi chưa có lời đáp từ nghiên cứu được công bố. Người địa phương chỉ biết giống đã ở đây nhiều đời, được nhân ra bằng cách chiết, ghép từ những cây tốt trong vườn. Cách nhân giống này giữ được đặc tính của cây mẹ qua nhiều thế hệ.

Điều đáng quý là giống quýt sống được trên một hòn đảo với điều kiện khắc nghiệt hơn đất liền: vật tư khó chở, bão gió nhiều, đất ít. Mỗi quả quýt Gia Luận vì thế mang theo sự bền bỉ của người đảo, và đó là phần câu chuyện không có trong bất kỳ bảng so sánh nào.

Câu hỏi thường gặp

Gia Luận ở đâu trên đảo Cát Bà?

Gia Luận là vùng xã đảo ở phía bắc đảo Cát Bà, thành phố Hải Phòng, nhìn sang vịnh Hạ Long, nằm sát vườn quốc gia Cát Bà. Sau đợt sắp xếp năm 2025, tên Gia Luận vẫn được dùng để gọi vùng trồng quýt.

Mùa quýt Gia Luận vào tháng nào?

Quýt Gia Luận ra hoa vào mùa xuân, quả lớn qua mùa hè và chín từ khoảng tháng Mười tới tháng Mười Hai dương lịch. Người trồng hái nhiều lượt, chỉ hái quả đã vàng đều.

Quýt Gia Luận có vị thế nào?

Quả cỡ vừa, vỏ mỏng bóng màu vàng cam, thơm tinh dầu, múi mọng nước, ngọt đậm với chút chua rất nhẹ ở cuối. Quả hái sớm thì chua hơn, quả để quá lâu trên cây thì vỏ phồng và tép khô.

Vì sao quýt trồng được trên đảo đá vôi?

Vườn quýt nằm trong thung lũng giữa núi đá vôi, đất phong hoá từ đá lẫn mùn rừng tơi xốp, giàu khoáng, thoát nước tốt. Núi và rừng che bớt gió bão. Đó là điều kiện thuận lợi cho cây có múi.

Vỏ quýt được người đảo dùng làm gì?

Nhiều nhà phơi khô vỏ quýt để làm gia vị cho món kho, món hầm hoặc đun nước thơm theo thói quen dân gian. Nên rửa kỹ quả trước khi dùng vỏ vì cây có thể đã được phun thuốc phòng sâu bệnh.

Có thể mở rộng vườn quýt vào rừng không?

Không nên và không được tuỳ tiện, vì Gia Luận nằm sát vườn quốc gia Cát Bà, nơi rừng được bảo vệ. Diện tích trồng quýt giới hạn trong thung lũng và đất vườn đã có, đó là ranh giới để giữ rừng đảo.