Ở Nghệ An, người lớn tuổi vẫn khen một quả cam ngon bằng câu "ngọt như cam Xã Đoài", dù chính họ đã nhiều năm không ăn lại thứ cam ấy. Một giống cây gần như vắng bóng ngoài vườn lại còn sống rất khoẻ trong lời ăn tiếng nói. Cam Xã Đoài là giống cam của làng Xã Đoài, vùng Nghi Lộc cũ, sát thành phố Vinh, Nghệ An: quả tròn vừa tay, vỏ mỏng nhẵn chín ngả vàng, múi mọng, ngọt thanh xen chút chua nhẹ, chín vào những tháng cuối năm. Trong ký ức người Nghệ, đây là thứ cam ngon nhất của cái tên chung "cam Vinh".
Cam Xã Đoài hay được giới thiệu là cam tiến vua. Thứ người đọc nên biết trước lại là một điều kém lãng mạn hơn: cam đúng giống ngày nay rất hiếm, vườn cam xưa ở làng gần như không còn, và lý do nằm ở một con rầy nhỏ, một thành phố mở rộng, cùng những phép tính rất đời thường của người trồng.
Xã Đoài ở đâu, và "cam Vinh" nghĩa là gì
Xã Đoài là tên một làng cổ ở vùng Nghi Lộc cũ, nằm sát phía bắc thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An. Từ ngày 01/7/2025 cấp huyện không còn; Nghi Lộc nay là tên vùng, Xã Đoài vẫn là tên làng. Vùng này gần biển Cửa Lò, đất là đất pha cát, có những dải đất thịt nhẹ xen kẽ.
Người ngoài tỉnh hay gọi chung cam của Nghệ An là "cam Vinh", vì thành phố Vinh là nơi cam được gom về để đưa đi các nơi. Trong cái tên chung ấy có nhiều giống và nhiều vùng: cam ở vùng đồi phía tây như Phủ Quỳ, Quỳ Hợp, cam ở đồng bằng ven biển như Xã Đoài. Cam Xã Đoài là một trong những giống được nhắc sớm nhất và được coi là gốc của danh tiếng cam Vinh.
Theo lời người làng, cam Xã Đoài trồng trong vườn nhà, quanh ao, xen với cây ăn quả khác, chứ không thành những đồi cam bạt ngàn. Mỗi nhà vài chục gốc, cam là một phần của kinh tế vườn, cùng với chuối, mít, rau. Quy mô nhỏ ấy cũng là một lý do giống cam dễ mất khi vườn đổi chủ, đổi cây.
Đất pha cát, gió biển và giống cam
Cây cam có múi ưa đất tơi, thoát nước, không úng gốc. Đất pha cát vùng ven biển Nghi Lộc nhẹ, thoáng, nước mưa thấm nhanh, rễ cam phát triển sâu. Mùa đông Nghệ An có gió mùa đông bắc lạnh, mùa hè có gió Lào nóng khô; chênh lệch nhiệt độ ấy được người trồng cho là giúp quả tích đường và có mùi thơm.
Giống cam Xã Đoài là giống được nhân lâu đời bằng cách chiết, ghép từ những cây tốt trong làng. Người già tả cây cam Xã Đoài tán tròn, lá xanh đậm, ít gai, quả sai vừa phải. Những đặc điểm chính xác về phân loại giống, quan hệ với các giống cam khác của Nghệ An là việc của các nhà chọn giống, bài viết không đi sâu.
Lịch một năm của vườn cam làng khá đều: sau Tết thu hoạch xong thì tỉa cành, bón phân; mùa xuân cam ra hoa trắng, thơm ngát cả xóm, hoa rụng đầy gốc; đầu hè quả non đậu dày, người trồng tỉa bớt quả để cây không kiệt; mùa mưa bão là mùa lo nhất vì gió làm gãy cành, rụng quả, nước đọng làm thối rễ; sang thu quả lớn nhanh, vỏ căng dần rồi ngả màu.
Cũng như nhiều giống cây ăn quả cổ, một phần chất lượng quả nằm ở cách chăm: người làng bón bằng phân chuồng, bùn ao, tro bếp; tỉa cành sau thu hoạch; không ép cây ra quá nhiều. Cách trồng ấy cho năng suất thấp nhưng quả đẹp và cây sống lâu.
Quả cam Xã Đoài nhìn, bóc và nếm
Quả cam Xã Đoài to vừa, tròn, cầm thấy nặng tay so với kích cỡ, dấu hiệu nhiều nước. Vỏ mỏng, mặt vỏ nhẵn, tinh dầu li ti; khi chín vỏ chuyển từ xanh sang vàng tươi, có quả vàng ngả cam. Bóp nhẹ quả thấy vỏ ôm sát múi, không bị bồng.
Dùng dao khía vỏ, mùi tinh dầu cam bốc lên thơm dịu, không hăng gắt. Vỏ mỏng nên bóc nhanh, múi cam xếp đều, tép cam màu vàng nhạt mọng nước. Cắn một múi, nước cam vỡ ra ngọt thanh, có một chút chua ở cuối làm vị cam không bị nhạt, ít xơ, hạt không nhiều.
Người Nghệ hay nói cam Xã Đoài "ngọt mát" chứ không "ngọt sắc". Cảm giác này đến từ sự cân bằng giữa đường và axit trong quả. Cam chín cây hái đúng độ thì ngon nhất; hái non quá thì chua, để quá chín trên cây thì múi khô, tép xốp.
Những mô tả trên là theo lời người từng ăn cam Xã Đoài đúng giống. Vì cam đúng giống hiếm, nhiều người hôm nay ăn "cam Xã Đoài" thực ra là cam vùng khác mang tên chung. Bài viết không hướng dẫn phân biệt, chỉ ghi lại đặc điểm để người đọc hiểu vì sao giống cam ấy được nhớ.
Lời kể tiến vua và tiếng tăm thời trước
Người Xã Đoài kể rằng cam làng mình từng được chọn dâng lên triều Nguyễn ở Huế, vì quả đẹp, ngọt, để được lâu trên đường xa. Lời kể này phổ biến trong làng và trong các bài viết về sản vật Nghệ An, nhưng bài viết chưa thấy công bố nào dẫn văn bản triều đình cụ thể ghi cam Xã Đoài là cống phẩm.
Tiếng tăm của cam Xã Đoài trong nửa đầu thế kỷ XX thì được nhắc nhiều hơn: cam được đưa đi bán ở các đô thị miền Bắc, miền Trung, cái tên cam Vinh trở nên quen thuộc. Một số tài liệu địa phương ghi nhận vườn cam làng từng là nguồn thu đáng kể của nhiều gia đình. Chi tiết về quy mô, sản lượng thời ấy bài viết không có số liệu chắc chắn nên không nêu.
Danh tiếng cam Xã Đoài còn sống trong lời ăn tiếng nói: người lớn tuổi ở Nghệ An vẫn dùng chữ "cam Xã Đoài" để chỉ thứ cam ngon nhất, như một chuẩn so sánh, kể cả khi chính họ đã lâu không ăn lại.
Bốn lớp chuyện quanh quả cam Xã Đoài
Lớp chắc chắn. Xã Đoài là một làng có thật ở vùng Nghi Lộc cũ, sát Vinh; cam trồng ở đây được người Nghệ coi là giống cam ngon và gắn với danh tiếng chung của cam Vinh. Điều này còn sống trong lời nói của nhiều thế hệ và trong các tư liệu địa phương nhắc tới sản vật Nghệ An.
Lớp có tư liệu địa phương. Việc cam Xã Đoài được đưa đi bán ở các đô thị vào khoảng nửa đầu thế kỷ XX, và vườn cam từng là nguồn thu của nhiều gia đình, được nhắc trong sách báo về Nghệ An. Chi tiết quy mô, sản lượng thì các nguồn không thống nhất, nên không thể nêu con số.
Lớp lời kể. Chuyện cam được chọn dâng triều Nguyễn ở Huế là lời kể phổ biến trong làng. Kinh đô Huế và xứ Nghệ có đường quan lộ nối nhau, nên câu chuyện hợp lý về không gian, nhưng chưa thấy văn bản triều đình nào được công bố ghi cam Xã Đoài là cống phẩm. Câu chuyện nên được kể kèm chữ "tương truyền".
Lớp còn bỏ ngỏ. Giống cam Xã Đoài có quan hệ thế nào với các giống cam khác của Nghệ An, cây đầu dòng nào là đúng giống, và quả cam phục tráng hôm nay có giống hệt quả cam trong ký ức người già không, là những câu hỏi của các nhà chọn giống. Chúng chưa có câu trả lời mà một bài viết phổ thông có thể khẳng định.
Vì sao phải tách lớp. Khi bốn lớp này bị trộn vào nhau, lời kể tiến vua dễ được dùng như một nhãn bán hàng, còn câu chuyện thật về một giống cam đang cần được giữ lại thì bị che mất. Tách bạch là cách tôn trọng cả người làng lẫn người đọc.
Vì sao vườn cam xưa thưa dần
Lý do lớn nhất được nhắc là sâu bệnh, đặc biệt bệnh vàng lá gân xanh trên cây có múi, một bệnh do vi khuẩn lây qua rầy chổng cánh và qua cành ghép nhiễm bệnh. Cây bị bệnh vàng lá, quả nhỏ, méo, chua, rồi suy kiệt dần; hiện chưa có cách chữa khỏi cây đã nhiễm, chỉ có phòng bằng giống sạch bệnh và quản lý rầy. Bệnh này đã làm suy giảm nhiều vùng cam ở Việt Nam, không riêng gì Xã Đoài.
Lý do thứ hai là đô thị hoá. Vùng sát thành phố Vinh phát triển nhanh, đất vườn chuyển thành đất ở, đường sá, khu dân cư. Một vườn cam vài chục gốc khó đứng vững trước giá trị đất. Lý do thứ ba là cây cam cổ cho năng suất thấp hơn các giống mới, người trồng chuyển sang giống khác hoặc cây khác dễ bán hơn.
Gộp ba lý do ấy lại, cam Xã Đoài đúng giống chỉ còn rải rác ở một số vườn. Đây là câu chuyện chung của nhiều giống cây ăn quả cổ ở ven các đô thị Việt Nam.
Người Nghệ ăn cam và giữ cam thế nào
Với người Nghệ, cam trước hết là quả của mâm ngũ quả ngày Tết. Mấy quả cam vàng đặt giữa nải chuối xanh, bưởi, quất là hình ảnh quen thuộc trên bàn thờ những ngày cuối năm. Cam Xã Đoài chín đúng vào dịp ấy nên càng được quý, nhà có vườn cam thường để dành những quả đẹp nhất cho mâm cúng và quà biếu.
Ăn cam thì đơn giản: bổ cau, bổ múi, hoặc bóc vỏ chia từng múi mời khách cùng chén nước chè xanh. Cam ngọt thanh nên ăn nhiều không gắt. Nước cam vắt là cách dùng của thời gần đây hơn, khi cam đã thành thứ quả bán chợ quanh năm. Người già trong làng còn giữ thói quen phơi vỏ cam khô treo gác bếp, dùng nấu nước tắm, đun nước uống cho thơm, hoặc bỏ vào tủ quần áo cho có mùi; đó là thói quen sinh hoạt, không phải bài thuốc.
Trước khi có kho lạnh, người làng giữ cam bằng cách để quả nguyên cuống trên giàn, nơi thoáng mát, hoặc vùi trong cát khô để kéo dài thời gian ăn sau Tết. Cam vỏ mỏng như cam Xã Đoài không để được lâu như cam vỏ dày, nên quả thường được ăn và bán trong mùa.
Quả cam cũng là thứ người Nghệ đi xa gửi về hay mang đi. Nhiều người con xứ Nghệ sống ở thành phố vẫn nhắc mùi tinh dầu cam bốc lên khi bóc vỏ trong những ngày giáp Tết như một mùi quê không lẫn được.
Giữ lại một giống cam: những nỗ lực gần đây
Trong những năm gần đây, có những chương trình của địa phương và các đơn vị nghiên cứu nhằm tìm lại cây cam Xã Đoài đầu dòng, nhân giống sạch bệnh để phục tráng. Cách làm thường là chọn cây mẹ còn tốt, kiểm tra bệnh, nhân bằng ghép trên gốc ghép phù hợp trong nhà lưới, rồi đưa ra trồng ở vùng được quản lý. Bài viết không nêu tên đơn vị, năm và diện tích vì không đủ nguồn đối chiếu.
Phục tráng một giống cam không chỉ là việc kỹ thuật. Giống được nhân ra cần có đất trồng phù hợp, người trồng chịu năng suất thấp hơn để đổi lấy chất lượng, và một thị trường biết phân biệt. Nếu thiếu một trong ba thứ ấy, cây cam đúng giống vẫn có thể bị thay bằng giống khác sau vài năm.
Với người đọc yêu sản vật, câu chuyện cam Xã Đoài nhắc rằng nhiều cái tên nổi tiếng trên chợ hôm nay đang dựa vào ký ức của một giống cây gần như đã vắng bóng. Hiểu điều đó giúp ta trân trọng những vườn cam nhỏ còn giữ được giống cũ.
Câu hỏi thường gặp
Cam Xã Đoài ở đâu?
Xã Đoài là làng cổ ở vùng Nghi Lộc cũ, sát phía bắc thành phố Vinh, Nghệ An. Từ năm 2025 cấp huyện không còn, Nghi Lộc được dùng như tên vùng; cam Xã Đoài gắn với vườn nhà trong làng.
Cam Xã Đoài và cam Vinh có phải là một?
Cam Vinh là tên gọi chung cho cam Nghệ An được gom qua thành phố Vinh, gồm nhiều giống và nhiều vùng. Cam Xã Đoài là một giống cụ thể trong đó, được coi là gốc của danh tiếng cam Vinh.
Cam Xã Đoài chín vào mùa nào?
Cam Xã Đoài chín vào những tháng cuối năm, quanh dịp Tết Nguyên đán. Cam hái đúng độ chín cây cho vị ngọt thanh có chút chua; hái non thì chua, để quá chín thì múi khô.
Vì sao cam Xã Đoài hiếm?
Bệnh vàng lá gân xanh làm nhiều vườn cam suy kiệt, đô thị hoá lấy dần đất vườn sát thành phố Vinh, và giống cổ năng suất thấp khiến người trồng chuyển cây. Cam đúng giống nay chỉ còn rải rác.
Bệnh vàng lá gân xanh là gì?
Đây là bệnh do vi khuẩn trên cây có múi, lây qua rầy chổng cánh và cành ghép nhiễm bệnh. Cây bệnh vàng lá, quả nhỏ méo chua rồi suy kiệt; chưa chữa khỏi được, chỉ phòng bằng giống sạch bệnh và quản lý rầy.
Cam Xã Đoài có thật từng tiến vua không?
Người làng kể cam từng được dâng lên triều Nguyễn ở Huế, nhưng chưa thấy văn bản triều đình nào được công bố xác nhận. Tiếng tăm của cam vào đầu thế kỷ XX thì được nhắc rõ hơn trong tư liệu địa phương.