Nhiều người mua một túi "cam Cao Phong" rồi ngạc nhiên vì ruột quả không vàng đậm như lời kể. Lý do khá đơn giản: cái tên ấy không chỉ một giống cam. Cam Cao Phong là tên gọi chung cho cam trồng trên vùng đồi Cao Phong, tỉnh Hoà Bình cũ, nay thuộc tỉnh Phú Thọ; nổi tiếng nhất là cam lòng vàng với ruột vàng đậm, nhiều nước, vị ngọt đậm hơi chua, chín vào khoảng tháng Mười Một tới tháng Giêng, đúng mùa Tết. Ngoài cam lòng vàng, vùng này còn trồng nhiều giống cam khác, chín sớm muộn nối nhau.
Cao Phong là một ví dụ điển hình của vùng cây ăn quả miền núi phía Bắc: từ những đồi cam của nông trường cũ, cam lan ra thành vườn hộ gia đình, rồi phủ kín cả vùng, thành một sản vật được nhắc tên khắp nơi, rồi trải qua những năm thăng trầm khi diện tích mở rộng quá nhanh.
Chặng đường ấy đáng kể vì nó không chỉ là chuyện một loại quả. Nó cho thấy một vùng đồi trung du chuyển từ sắn, mía sang cây ăn quả ra sao, người Mường bản địa và người Kinh từ xuôi lên cùng làm vườn thế nào, và cái giá phải trả khi một cái tên nổi tiếng kéo cả vùng trồng theo quá nhanh.
Đất đồi Cao Phong và con đường từ nông trường tới vườn nhà
Cao Phong nằm ở vùng đồi thấp phía tây nam của tỉnh Hoà Bình cũ, không xa hồ thuỷ điện Hoà Bình. Địa hình là những dải đồi thoải, xen thung lũng nhỏ, đất đỏ vàng và đất feralit phát triển trên các loại đá trong vùng. Khí hậu nhiệt đới gió mùa có mùa đông lạnh vừa phải, mùa hè nóng ẩm, mùa khô hanh cuối năm. Sự chênh lệch nhiệt độ ngày đêm khi quả chín được người trồng cho là có lợi cho màu và vị cam.
Cây cam có mặt ở Cao Phong từ thời các nông trường quốc doanh được lập trong vùng nhiều thập kỷ trước. Ban đầu cam được trồng trên diện tích của nông trường, sau đó công nhân, người dân xung quanh học cách trồng, nhân giống về vườn nhà. Những năm sau đổi mới, cam trở thành cây làm giàu của nhiều hộ, diện tích mở rộng dần ra các đồi xung quanh. Mốc năm cụ thể và quy mô diện tích các thời kỳ người đọc nên tra từ tài liệu của địa phương.
Người trồng cam ở Cao Phong là cả người Mường bản địa lẫn người Kinh từ đồng bằng lên lập nghiệp. Mỗi nhóm mang tới kinh nghiệm riêng: người Mường quen đất, quen nước, quen thời tiết vùng đồi; người Kinh mang theo cách làm vườn thâm canh của đồng bằng. Sự kết hợp ấy làm nên những đồi cam thẳng hàng, tán cây được cắt tỉa gọn mà khách đi qua quốc lộ thấy hai bên đường.
Các giống cam trên đồi Cao Phong
Cao Phong không phải một giống cam mà là một vùng nhiều giống. Những giống thường được nhắc tới gồm:
- Cam lòng vàng: giống gắn với tên Cao Phong nhất. Ruột vàng đậm hơn hẳn nhiều giống cam khác, múi mọng, nhiều nước, vị ngọt đậm có hậu chua nhẹ, mùi thơm. Vỏ khi chín màu vàng cam hoặc vàng xanh, khá mỏng. Chín vào khoảng cuối năm tới Tết.
- Cam Xã Đoài: giống cam gốc Nghệ An, được đưa lên trồng ở nhiều vùng phía Bắc, trong đó có Cao Phong. Quả tròn, vỏ mỏng, vị ngọt thanh, chín khoảng cuối năm.
- Cam V2 và các giống chín muộn: chín muộn hơn, vào khoảng tháng Hai, tháng Ba, giúp kéo dài mùa cam sau Tết. Quả thường ít hạt, vị ngọt mát.
- Cam canh, cam đường: nhóm quả nhỏ, vỏ dễ bóc, trồng xen trong nhiều vườn, chín vào dịp Tết.
- Các giống mới: những năm gần đây nhiều vườn thử thêm các giống cam, quýt, bưởi khác để rải vụ và giảm rủi ro.
Vì có nhiều giống, "cam Cao Phong" bán ở chợ có thể là bất kỳ giống nào trong số này, chín ở những thời điểm khác nhau. Khi người ta khen cam Cao Phong ruột vàng ngọt đậm, đó gần như luôn là cam lòng vàng vào đúng mùa cuối năm. Ngoài mùa ấy, quả cam mang tên Cao Phong có thể là giống khác, hoặc cam từ vùng khác.
Một năm trên đồi cam
Khung thời gian dưới đây lấy cam lòng vàng làm mốc; các giống chín sớm, chín muộn lệch đi vài tháng.
| Thời điểm | Cây cam | Người trồng |
|---|---|---|
| Tháng Hai đến tháng Ba | Ra lộc xuân, nở hoa trắng thơm khắp đồi | Tỉa cành, bón phân, theo dõi sâu bệnh đầu mùa |
| Tháng Tư đến tháng Sáu | Đậu quả, quả non rụng bớt | Tưới nếu khô hạn, tỉa quả ở cành quá sai |
| Tháng Bảy đến tháng Chín | Mùa mưa, quả lớn nhanh | Thoát nước cho đồi, phòng bệnh nấm do ẩm |
| Tháng Mười đến tháng Mười Một | Quả già, vỏ bắt đầu chuyển màu | Chuẩn bị thu hoạch, sửa đường lên đồi |
| Tháng Mười Một đến tháng Giêng | Cam lòng vàng chín rộ | Thu hoạch, phân loại, đóng thùng; mùa khách tới vườn |
Mùa hoa cam đầu xuân là lúc đồi cam đẹp nhất với người địa phương: hoa trắng nhỏ phủ cành, mùi thơm ngọt lan khắp vùng, ong bay từng đàn. Còn mùa quả cuối năm là lúc bận nhất, khi cả nhà ra vườn, xe tải chờ ở chân đồi, và tiền bán cam quyết định một cái Tết của gia đình.
Cam Cao Phong trong lịch cây có múi của miền Bắc
Người đi chợ cuối năm ở miền Bắc gặp cùng lúc nhiều loại cam, bưởi mang tên vùng. Bảng dưới đặt cam lòng vàng Cao Phong vào lịch chung ấy, mô tả mùa và dáng quả để người đọc hình dung, không so ngon dở.
| Sản vật | Vùng | Mùa chính | Nhận ra bằng mắt |
|---|---|---|---|
| Bưởi Đoan Hùng | Đồi ven sông Lô, Phú Thọ | Từ giữa thu, trước cam một chặng | Quả tròn, vỏ vàng xanh, cầm nặng tay |
| Cam lòng vàng Cao Phong | Đồi thấp Hoà Bình cũ, nay Phú Thọ | Khoảng tháng Mười Một tới tháng Giêng | Vỏ mỏng vàng cam, bổ ra ruột vàng đậm |
| Cam sành Hàm Yên | Đồi ven sông Lô, Tuyên Quang | Đầu đông tới trước Tết | Vỏ dày sần, chín vẫn xanh loang vàng, múi cam đậm |
| Cam Xã Đoài | Nghệ An, nay trồng thêm ở nhiều nơi phía Bắc | Cuối năm | Quả tròn, vỏ mỏng nhẵn, vị ngọt thanh |
Đặt vào lịch chung mới thấy vì sao cam lòng vàng được chờ đợi: nó rơi đúng vào những tuần trước Tết, khi người ta cần quả đẹp cho mâm ngũ quả và quả ngọt để đãi khách. Cũng vì cùng mùa với cam sành và cam Xã Đoài, quả bán ở chợ hay bị gọi lẫn tên nhau; nhìn màu ruột khi bổ ra là cách nhanh nhất để biết mình đang ăn giống nào.
Một chi tiết người trồng cam hay nhắc: cùng một cây cam lòng vàng, quả ở phía tán hứng nắng chiều thường lên màu vỏ và màu ruột sớm hơn quả khuất bên trong, nên trên một đồi cam, người ta hái làm nhiều lượt chứ không cắt sạch một lần.
Nhìn, cầm và nếm một quả cam lòng vàng
Vỏ. Vỏ khá mỏng, mặt vỏ có túi tinh dầu nhỏ đều, màu vàng cam khi chín kỹ, có quả vẫn còn sắc xanh ở phía cuống. Bóp nhẹ vỏ, tinh dầu bắn ra thơm.
Cầm. Quả chắc, nặng tay so với kích thước, cho thấy nhiều nước. Quả nhẹ, vỏ dày, mềm bủng thường là quả khô múi hoặc để lâu.
Ruột. Bổ ra thấy màu vàng đậm, gần như vàng cam, rõ nhất ở giống lòng vàng. Múi mọng, tép to, mọng nước.
Vị. Ngọt đậm, có hậu chua nhẹ làm vị cam "sâu" hơn, không ngọt lịm. Cam hái quá sớm thì chua gắt, nhạt.
Hạt. Cam lòng vàng có hạt, số hạt tuỳ quả. Một số giống chín muộn ít hạt hơn. Hạt không phải tiêu chí ngon dở, chỉ là đặc điểm giống.
Mùi. Đưa quả cam lên mũi, phía cuống có mùi tinh dầu vỏ thơm rõ ở quả chín cây. Quả hái non rồi để chín dần hoặc quả để lâu trong kho thường nhạt mùi, vỏ khô cứng, cuống thâm.
Quả để lâu. Cam để nhiều tuần sau thu hoạch vỏ mất độ căng bóng, múi bắt đầu xốp, nước ít và vị nhạt dần. Cam lòng vàng ngon nhất trong vài tuần đầu sau khi hái.
Một ngày thu hoạch trên đồi
Mùa cam lòng vàng, ngày thu hoạch trên đồi bắt đầu từ sáng sớm, khi sương còn đọng trên lá. Người hái đeo găng, cầm kéo cắt cành chuyên dụng, cắt cuống sát quả để quả không bị rách vỏ, rồi đặt nhẹ vào sọt, không ném. Quả bị dập vỏ, chảy tinh dầu sẽ nhanh thối, nên người làm lâu năm rất cẩn thận ở khâu này. Những cây cao được hái bằng thang tre đặt dựa vào tán.
Sọt cam đầy được gánh hoặc chở bằng xe máy xuống chân đồi, nơi có lán phân loại. Ở đây quả được lau sạch, chia theo cỡ to nhỏ và theo vẻ ngoài: quả đẹp, vỏ căng, màu đều xếp riêng; quả nhỏ, xước, méo xếp riêng. Thương lái đến tận vườn, xe tải đỗ ở đường lớn, và trong những ngày cao điểm, cả nhà ăn trưa ngay bên đống cam.
Một mùa cam suôn sẻ là khi trời không mưa dầm vào lúc hái, quả không rụng nhiều trước khi chín, và giá đủ để trả lại những gì đã bỏ ra cả năm. Người Cao Phong kể rằng có năm cả đồi cam trĩu quả mà giá xuống thấp, có năm cam ít mà giá cao; trồng cam là nghề phải chấp nhận những năm như thế.
Người Cao Phong ăn cam thế nào
Cách ăn cam phổ biến nhất vẫn là bổ múi cau hoặc bóc vỏ ăn tươi. Người trong vùng thích ăn cam vừa hái, để nguyên nhiệt độ phòng chứ không ướp lạnh, vì họ cho rằng cam lạnh làm mất mùi. Cam vắt lấy nước uống cũng phổ biến, nhất là với những quả hơi nhỏ, vỏ xước không bán được giá.
Trong mâm ngũ quả ngày Tết của nhiều gia đình vùng đồi, quả cam vàng là thứ không thể thiếu. Cam cũng là thứ quà mà người Cao Phong mang theo khi về quê, đi thăm họ hàng. Nhưng với người trồng, ăn cam là chuyện hằng ngày trong mùa thu hoạch: cam rơi, cam xấu mã để ăn, cam đẹp để bán.
Vỏ cam được một số nhà phơi khô để dành làm gia vị, đun nước, hoặc đốt xông nhà cho thơm. Hoa cam mùa xuân là nguồn mật cho đàn ong của một số hộ nuôi ong trong vùng. Những cách dùng này nhỏ, nhưng cho thấy cây cam đã đi sâu vào đời sống vùng đồi, không chỉ là cây bán quả.
Thăng trầm của vùng cam
Thành công của cam Cao Phong kéo theo làn sóng trồng cam ồ ạt. Đồi trồng sắn, trồng mía, rừng sản xuất được chuyển sang cam; không chỉ ở Cao Phong mà nhiều vùng lân cận cũng trồng theo. Khi diện tích mở rộng quá nhanh, mùa thu hoạch dồn cung lớn, giá cam giảm, chất lượng không đồng đều. Báo chí những năm gần đây đã nhiều lần đưa tin về cảnh nhiều vườn cam ở vùng này bị chặt bỏ hoặc chuyển đổi do cây già, sâu bệnh, đất bạc màu và giá thấp.
Bệnh vàng lá, thối rễ, những loại sâu bệnh phổ biến của cây có múi, cùng với đất đồi bị khai thác liên tục nhiều năm làm năng suất và chất lượng vườn cũ giảm. Cây cam cần chăm sóc kỹ, đầu tư phân bón, thuốc bảo vệ thực vật; những vườn chạy theo sản lượng mà không phục hồi đất thì sớm suy kiệt. Đây là bài học chung của nhiều vùng cây ăn quả chuyên canh, không riêng Cao Phong.
Hiện nay vùng cam đang tìm cách cân bằng lại: thu hẹp diện tích, thay giống, rải vụ, làm du lịch vườn cam, và chú trọng cách trồng an toàn hơn. Với người ăn, cam là quả nên rửa sạch vỏ trước khi bổ, đặc biệt khi định dùng vỏ. Hiểu chặng đường của vùng cam giúp nhìn quả cam vàng trên mâm Tết không chỉ như một món quà ngọt, mà như kết quả công sức nhiều năm của những người làm vườn trên đồi.
Câu hỏi thường gặp
Cam Cao Phong nay thuộc tỉnh nào?
Cao Phong trước đây là một huyện của tỉnh Hoà Bình. Từ ngày 1/7/2025, Hoà Bình hợp nhất vào tỉnh Phú Thọ và cấp huyện bị bỏ, nên vùng cam Cao Phong nay thuộc tỉnh Phú Thọ. Tên Cao Phong vẫn được dùng như tên vùng và tên sản vật.
Cam lòng vàng chín vào tháng mấy?
Thường vào khoảng tháng Mười Một tới tháng Giêng dương lịch, đúng dịp cuối năm và Tết. Các giống chín muộn như V2 kéo mùa cam sang tháng Hai, tháng Ba. Thời điểm cụ thể lệch theo từng năm và từng vườn.
Vì sao cam lòng vàng có ruột vàng đậm?
Màu ruột là đặc điểm của giống, liên quan tới hàm lượng các sắc tố tự nhiên trong tép cam. Điều kiện chín trong mùa khô, chênh lệch nhiệt độ ngày đêm được người trồng cho là giúp màu đậm hơn, nhưng gốc rễ vẫn là giống.
Cam Cao Phong có phải chỉ có một giống không?
Không. Vùng Cao Phong trồng nhiều giống: cam lòng vàng, cam Xã Đoài, các giống chín muộn như V2, cam canh, cam đường và một số giống mới. Cam lòng vàng là giống gắn với tên tuổi Cao Phong nhất.
Vì sao nhiều vườn cam ở Cao Phong bị chặt bỏ?
Theo nhiều bản tin, nguyên nhân gồm cây già, sâu bệnh như vàng lá và thối rễ, đất bạc màu sau nhiều năm thâm canh, cộng với giá cam giảm khi diện tích mở rộng quá nhanh. Nhiều hộ chuyển sang cây khác hoặc trồng lại giống mới.
Có nên ướp lạnh cam trước khi ăn không?
Tuỳ khẩu vị. Người trong vùng thường ăn cam ở nhiệt độ phòng vì cho rằng mùi thơm rõ hơn. Cam để ngăn mát giữ được lâu hơn, nhưng nên lấy ra một lúc trước khi ăn để mùi và vị trở lại.