Hồng vành khuyên Văn Lãng — hồng không hạt có vòng quanh thân của mùa thu Lạng Sơn

Hồng vành khuyên là giống hồng không hạt trồng nhiều ở vùng Văn Lãng và một số vùng khác của Lạng Sơn; quả dẹt, có một đường khía tròn chạy quanh thân như chiếc vành khuyên, vỏ vàng cam khi chín, thịt giòn ngọt sau khi khử chát hoặc mềm mọng khi chín cây. Mùa quả rơi vào khoảng tháng Chín, tháng Mười.

Ở xứ Lạng, mùa thu được đánh dấu bằng những cây hồng trút lá để lộ cành trĩu quả vàng cam. Người miền xuôi lên Lạng Sơn vào mùa này thường thấy những sạp hồng bên đường, quả xếp thành đống, đường khía quanh thân là dấu hiệu nhận ra ngay.

Điều ít người để ý là quả hồng này gần như không ăn được ngay khi hái. Cắn vào quả vừa cắt khỏi cành, vị chát se cứng cả lưỡi; phải qua mấy ngày ngâm nước hoặc ủ cho chín mềm, nó mới thành thứ quả giòn ngọt người ta tìm. Hồng vành khuyên vì vậy vừa là sản vật của vườn đồi vừa là sản vật của đôi tay người ngâm.

Cây hồng trong vườn đồi xứ Lạng

Văn Lãng là vùng biên giới phía tây bắc thành phố Lạng Sơn, đồi núi thấp xen thung lũng, sông Kỳ Cùng chảy qua một đoạn. Sau năm 2025, Văn Lãng chỉ còn là tên vùng của tỉnh Lạng Sơn. Người Tày, Nùng sống thành bản dọc thung lũng, quanh nhà có vườn đồi trồng hồi, trám, mận, và cây hồng.

Cây hồng là cây gỗ lâu năm, thân nâu sẫm, tán rộng, lá to bóng, mùa thu chuyển vàng rồi đỏ trước khi rụng. Hồng ưa khí hậu có mùa đông lạnh rõ, mùa hè ấm, nên vùng núi phía Bắc như Lạng Sơn, Cao Bằng, Bắc Kạn cũ là nơi cây sống khoẻ. Đất đồi thoát nước, nhiều sỏi đá ở Văn Lãng hợp với cây hồng hơn là những chỗ trũng ẩm.

Trong vườn người Tày, cây hồng thường được trồng rải rác, mỗi nhà vài chục cây, cây già có khi đã mấy chục năm, thân to, cành vươn cao. Những năm gần đây, nhiều gia đình trồng hồng thành vườn tập trung hơn, ghép cây để giữ giống, vì hồng vành khuyên bán được và được nhiều người biết tên.

Vành khuyên: đường khía quanh thân quả

Điều làm nên tên gọi của giống hồng này là đường khía tròn chạy ngang quanh thân quả, thường ở khoảng giữa hoặc lệch về phía cuống, chia quả thành hai phần trên dưới. Người địa phương ví đường khía ấy như vành mắt của con chim vành khuyên, hoặc như một vòng đai đeo quanh quả. Đường khía rõ ràng, sờ tay thấy rãnh, nên chỉ cần nhìn qua là phân biệt được với các giống hồng tròn trơn.

Quả hồng vành khuyên thường dẹt, đáy hơi vuông, kích thước vừa phải. Vỏ mỏng, khi còn xanh màu xanh lục, chín chuyển vàng rồi vàng cam, chín kỹ thì đỏ cam. Bên trong quả gần như không có hạt, thịt màu vàng cam, mịn. Đây là điểm người ăn quý: ăn hồng không phải nhả hạt.

Vì sao quả có vành khuyên thì chưa có giải thích chắc chắn mà bài này dẫn được; có thể đây là đặc điểm di truyền của giống được người trồng chọn giữ. Ở Lạng Sơn, hồng vành khuyên được gắn với Văn Lãng và vùng Bảo Lâm của Cao Lộc cũ, mỗi nơi có người cho rằng vùng mình là gốc. Bài này ghi nhận cả hai vùng đều trồng hồng vành khuyên lâu đời.

Một năm của vườn hồng

Mốc thời gian dưới đây là khung chung theo kinh nghiệm vùng Lạng Sơn.

Mùa hồng ngắn và dồn vào khoảng sáu tới tám tuần. Quả hái khi còn cứng, vỏ vừa ngả vàng thì dùng để khử chát ăn giòn; quả để chín trên cây thì mềm, ngọt, nhưng dễ dập và chim chóc hay tới ăn. Người trồng phải chọn thời điểm hái cho từng mục đích.

Vị chát và các cách khử chát truyền thống

Hồng vành khuyên thuộc nhóm hồng chát: quả còn cứng ăn ngay sẽ thấy vị chát se lưỡi, rất khó chịu. Vị chát đến từ tanin hoà tan trong thịt quả. Khi quả chín mềm tự nhiên, tanin chuyển sang dạng không tan, vị chát mất đi, quả ngọt. Muốn ăn hồng giòn mà không chát, người ta phải làm cho tanin "khoá lại" trong khi thịt quả vẫn còn cứng, đó là việc khử chát.

Cách khử chát phổ biến ở vùng Lạng Sơn là ngâm quả trong nước. Quả hồng xanh già được rửa sạch, có khi ngâm trong nước pha vôi trong hoặc nước pha một ít muối, hoặc nước ấm, trong một vài ngày, thay nước theo kinh nghiệm. Có nơi ngâm hồng trong nước lá cây theo lối cũ. Sau khi ngâm, quả giữ được độ giòn, vị chát giảm hẳn, ngọt thanh. Mỗi nhà một cách, thời gian ngâm tuỳ quả và thời tiết.

Một cách khác là ủ hồng cho chín mềm: xếp quả trong thùng, sọt lót lá, để nơi kín cho quả tự chín. Hồng chín mềm ăn bằng thìa, thịt mọng như thạch, ngọt đậm. Người ăn hồng giòn và người ăn hồng mềm ở Lạng Sơn đều có, nhưng hồng vành khuyên nổi tiếng hơn ở dạng giòn sau khi ngâm.

Hồng vành khuyên đặt cạnh hai kiểu hồng quen ở miền Bắc

Người mua mùa thu ở Hà Nội thường gặp hồng vành khuyên Lạng Sơn bên cạnh hồng không hạt Hạc Trì của Phú Thọ và những quả hồng chín mềm bày bán khắp chợ. Bảng dưới mô tả bằng những gì mắt và miệng nhận ra, không so hơn kém.

Điểm chung của hai thứ hồng giòn trong bảng là cả hai đều thuộc nhóm hồng chát, ăn được nhờ khâu ngâm. Vì thế danh tiếng của chúng không chỉ nằm ở cây mà ở kinh nghiệm ngâm của từng vùng: ngâm bao lâu, nước gì, thay nước mấy lần. Đường vành khuyên quanh thân là thứ dễ nhận nhất để biết quả hồng giòn mình đang cầm đến từ đâu.

Ở vùng Văn Lãng, mẻ hồng ngâm thường được làm theo từng ngày hái: quả hái buổi sáng được rửa, xếp vào chậu, vại ngay trong ngày, vài hôm sau vớt ra bán hoặc ăn. Quả để lâu ngoài không khí trước khi ngâm dễ thâm vỏ, nên người ngâm ít khi để qua đêm.

Nhận ra quả hồng vành khuyên ngon

Vành khuyên rõ. Đường khía quanh thân rõ, đều, không đứt đoạn. Quả tròn trơn không có khía là giống hồng khác.

Màu vỏ. Hồng ăn giòn có vỏ vàng tươi hoặc vàng cam đều, bóng. Vỏ có vết thâm đen loang lổ thường là quả va dập hoặc ngâm quá lâu.

Độ cứng. Hồng giòn cầm chắc tay, ấn không lún. Quả bắt đầu mềm thì đã quá độ giòn, nên để chín luôn thành hồng mềm.

Vị. Cắn giòn, ngọt thanh, hầu như không còn chát. Nếu còn chát rõ là quả ngâm chưa đủ hoặc hái quá non.

Cuống và tai. Tai hồng (đài quả) còn xanh, khô ráo, bám chắc. Tai quả thối đen, chảy nước là dấu hiệu quả bắt đầu hỏng.

Thịt quả. Bổ ra thấy thịt vàng cam đều, mịn, không có hạt hoặc chỉ lác đác hạt lép. Có quả lộ những chấm nâu nhỏ trong thịt, đó thường là dấu tanin đã kết lại sau khi khử chát, ăn không chát.

Hồng mềm. Hồng ủ chín mềm ngon khi vỏ đỏ cam căng, sờ thấy mềm đều như túi nước, không chảy dịch, không có mùi chua. Vỏ nhăn, mùi men là quả đã quá chín.

Những người giữ vườn hồng

Ở các bản người Tày, Nùng vùng Văn Lãng, cây hồng được trồng từ đời ông bà, có cây được người già kể là trồng khi họ còn nhỏ. Cây hồng sống lâu, càng già càng sai quả nếu được chăm, nên mỗi cây già là một tài sản của gia đình. Con cháu ra ở riêng thường được chia vài cây hồng, vài cây hồi, như một phần của hồi môn đất vườn.

Chăm cây hồng không quá vất vả như chăm cây có múi, nhưng có những việc phải làm đúng lúc: tỉa bỏ cành già, cành sâu vào mùa đông; bón phân chuồng khi cây ra lộc; giữ cỏ quanh gốc mùa khô. Cây hồng ra quả nhiều năm liền có thể kiệt sức, năm sau cho ít quả; người trồng lâu năm biết tỉa bớt quả ở những năm cây quá sai để cây không suy.

Đến mùa hái, người lớn trèo cây hoặc dùng sào có túi lưới ở đầu để hái từng quả, tránh để quả rơi xuống đất bị dập. Quả hái xong được lựa ngay tại vườn: quả to đẹp để bán, quả vừa để ngâm ăn trong nhà, quả dập để chín mềm. Mùa hồng ở Văn Lãng vì thế là mùa cả nhà ở ngoài vườn từ sáng tới chiều.

Người Lạng Sơn ăn hồng thế nào

Hồng giòn ăn tươi là cách phổ biến nhất: gọt vỏ hoặc ăn cả vỏ đã rửa sạch, bổ múi, ăn ngay. Người lớn tuổi thích hồng giòn ngâm vừa tới, còn hơi se, vì cho rằng ăn như vậy mới thấy vị hồng. Trẻ con thích hồng chín mềm ngọt lịm, dùng thìa xúc.

Mùa hồng trùng với mùa thu, cũng là mùa trám, mùa hạt dẻ của vùng Đông Bắc. Một mâm quả trong nhà người Tày lúc này thường có hồng, hạt dẻ luộc, trám ngâm. Hồng cũng được dùng làm quà đi thăm họ hàng, mang ra chợ phiên, và mấy năm gần đây được bày bán dọc quốc lộ cho khách đi đường.

Có nhà sấy hồng thành hồng khô, phơi trên nong trong nắng thu hanh, quả teo lại, dẻo, ngọt đậm, để dành ăn dần qua mùa đông. Cách làm này không phổ biến bằng ăn tươi nhưng là cách giữ hồng lâu nhất. Ngoài ra, nhiều nhà chỉ đơn giản để vài quả trên gác bếp cho chín dần, ăn tới khi hết.

Ăn hồng cho đúng và hiện trạng vườn hồng

Có một điều nên biết khi ăn hồng: không nên ăn quá nhiều hồng còn chát, nhất là lúc bụng đói. Tanin trong hồng chát khi gặp axit dạ dày có thể kết tủa, trong những trường hợp hiếm có thể tạo thành khối trong dạ dày ở người ăn rất nhiều, người có bệnh dạ dày hoặc từng mổ dạ dày. Ăn hồng đã khử chát kỹ hoặc hồng chín mềm, lượng vừa phải, sau bữa ăn là cách an toàn.

Về vườn hồng, những năm gần đây tên hồng vành khuyên được nhiều người biết, nhu cầu tăng, người trồng có thêm thu nhập. Địa phương có những chương trình giữ giống, ghép cây, mở rộng vùng trồng và xây dựng tên sản phẩm. Thông tin cụ thể về chỉ dẫn hay nhãn hiệu bài này không nêu, người đọc nên tra từ nguồn chính thức.

Cũng như nhiều sản vật nổi tiếng khác, hồng từ vùng khác đôi khi được bán dưới tên Lạng Sơn. Đường vành khuyên là dấu hiệu dễ nhận ra, nhưng không phải bảo đảm tuyệt đối về nơi trồng. Ăn hồng vành khuyên đúng mùa thu, ở chính Lạng Sơn, là cách chắc chắn nhất để biết vị của nó.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao gọi là hồng vành khuyên?

Vì quả có một đường khía tròn chạy quanh thân, chia quả thành hai phần, trông như vành mắt của chim vành khuyên hay một vòng đai. Đây là dấu hiệu dễ nhận ra nhất của giống hồng này so với các giống hồng tròn trơn.

Hồng vành khuyên có hạt không?

Gần như không có hạt, đây là một trong những đặc điểm được người ăn quý. Thịt quả màu vàng cam, mịn, ăn không phải nhả hạt. Đôi khi có quả lẫn một hai hạt nhỏ nhưng hiếm.

Mùa hồng vành khuyên vào tháng mấy?

Thường khoảng tháng Chín và tháng Mười dương lịch. Mùa ngắn, chừng sáu tới tám tuần. Ngoài khoảng này, hồng bán dưới tên Lạng Sơn có thể từ vùng khác hoặc đã qua bảo quản lâu.

Khử chát hồng bằng cách nào?

Ở Lạng Sơn phổ biến cách ngâm quả xanh già trong nước, có nơi pha vôi trong hoặc chút muối, trong vài ngày. Một cách khác là ủ cho quả chín mềm tự nhiên. Cách ngâm cho hồng giòn, cách ủ cho hồng mềm.

Ăn nhiều hồng có hại không?

Không nên ăn quá nhiều hồng còn chát, nhất là khi đói, vì tanin có thể kết tủa trong dạ dày ở một số người. Người có bệnh dạ dày nên ăn ít, chọn hồng đã khử chát kỹ hoặc chín mềm, ăn sau bữa.

Hồng vành khuyên trồng ở đâu?

Nổi tiếng nhất ở vùng Văn Lãng và vùng Bảo Lâm của Cao Lộc cũ, tỉnh Lạng Sơn. Cây hồng cũng được trồng ở nhiều nơi khác trong tỉnh và các tỉnh vùng núi phía Bắc có mùa đông lạnh.