Bóc một quả nhãn lồng chín, cùi trắng ngà khô mặt, không một giọt nước chảy ra tay; cắn vào nghe giòn sần sật rồi mới thấy vị ngọt sắc. Người Hưng Yên nói chỉ cần bóc là biết nhãn lồng hay nhãn nước. Nhãn lồng Hưng Yên là giống nhãn của vùng phố Hiến bên sông Hồng: quả to vừa, vỏ vàng nâu mỏng, cùi dày giòn ráo nước, ngọt sắc và thơm, hạt nhỏ đen bóng, chín vào khoảng tháng 7, tháng 8 dương lịch.
Nhãn lồng là trường hợp hiếm mà chữ "tiến vua" đã đi vào chính cái tên của quả, nếu tin một trong hai cách giải thích chữ "lồng". Cũng vì thế mà quanh nó có hai lớp chuyện cần tách: lớp lời kể về cây nhãn tổ và quả dâng vua, và lớp điều thấy được hôm nay là một giống nhãn cùi dày gắn với đất phù sa sông Hồng, đã đủ nổi tiếng để thành sản vật đầu tiên người ta nhắc khi nói tới Hưng Yên.
Phố Hiến và dải đất phù sa ven sông Hồng
Phố Hiến là thương cảng sầm uất bên sông Hồng trong khoảng thế kỷ XVII, nơi tàu buôn và thương nhân nhiều nước từng qua lại. Câu "Thứ nhất kinh kỳ, thứ nhì phố Hiến" là lời truyền tụng nổi tiếng về thời vàng son ấy. Ngày nay, vùng phố Hiến nằm trong khu trung tâm của tỉnh Hưng Yên; sau sắp xếp năm 2025, Hưng Yên mới gồm cả Thái Bình cũ.
Đất quanh phố Hiến là đất phù sa sông Hồng, tơi, giàu dinh dưỡng, mạch nước ngầm nông. Cây nhãn ưa đất thịt nhẹ, thoát nước, cần mùa đông lạnh vừa đủ để phân hoá mầm hoa và mùa hè nóng ẩm để nuôi quả. Đồng bằng Bắc Bộ với bốn mùa rõ rệt hợp với cây nhãn hơn nhiều vùng phía nam, đó là lý do nhãn Hưng Yên nổi tiếng từ lâu.
Trong những làng quanh phố Hiến, nhãn trồng trong vườn nhà, quanh ao, dọc đường làng. Những cây nhãn cổ thân sần, tán rộng che kín sân là hình ảnh quen của làng Hưng Yên. Sau này nhãn được trồng thành vườn chuyên canh rộng hơn ở nhiều vùng trong tỉnh.
Hai cách giải thích chữ "lồng"
Vì sao gọi là nhãn lồng? Có hai cách giải thích được kể nhiều nhất, và cả hai đều thuộc về truyền miệng.
Cách thứ nhất gắn với chuyện tiến vua: nhãn dành để dâng lên vua phải được bảo vệ từ khi còn trên cây. Người trồng đan những chiếc lồng bằng tre, nứa, có khi dùng phên che quanh chùm quả để dơi, chim không đến ăn, quả chín đẹp, không vết. Nhãn che lồng ấy được gọi là nhãn lồng. Hình ảnh này dễ nhớ, và nó được nhắc trong hầu hết các bài giới thiệu nhãn Hưng Yên.
Cách thứ hai đến từ chính quả nhãn: cùi nhãn lồng dày, khi bóc ra thấy cùi xếp chồng thành nhiều lớp như lồng vào nhau, hoặc cùi bọc quanh hạt như chiếc lồng. Cách giải thích này ít thơ hơn nhưng gắn với điều quan sát được.
Bài viết không chọn bên nào. Ngôn ngữ dân gian thường có nhiều lớp nghĩa cùng tồn tại, và người Hưng Yên kể cả hai. Điều chắc là "nhãn lồng" đã thành tên gọi chung cho giống nhãn cùi dày của vùng, phân biệt với nhãn nước, nhãn cùi mỏng.
Cây nhãn tổ và chuyện dâng vua
Ở khu phố Hiến, người địa phương chỉ cho khách một cây nhãn cổ được gọi là cây nhãn tổ, nằm trong khuôn viên một di tích cổ. Theo lời kể, giống nhãn lồng từ cây ấy được nhân ra khắp vùng, và quả từ cây nhãn tổ từng được chọn để dâng lên triều đình.
Với lời kể về tuổi cây và việc cây này là gốc của mọi cây nhãn lồng, bài viết không có cách kiểm. Cây nhãn có thể sống rất lâu, nhưng xác định tuổi chính xác cần phương pháp khoa học, còn xác định quan hệ giống giữa các cây cần nghiên cứu di truyền. Những điều ấy chưa thấy được công bố rộng rãi.
Về chuyện tiến vua, nhãn Hưng Yên được nhắc trong nhiều lời kể là quả dâng triều đình thời Lê Trịnh. Vị trí của phố Hiến gần kinh thành Thăng Long bằng đường sông khiến chuyện đưa sản vật về kinh là hợp lý. Tuy nhiên, chưa thấy văn bản triều đình nào được dẫn công khai ghi rõ nhãn phố Hiến là cống phẩm. Đọc chữ tiến vua ở đây như một truyền thống của vùng là vừa.
Một mùa nhãn trong vườn
Cây nhãn ra hoa vào cuối xuân, những chùm hoa nhỏ màu vàng nhạt phủ kín tán, thơm nhẹ, là nguồn mật cho những đàn ong đến theo mùa. Sau hoa là những chùm quả xanh nhỏ, lớn dần qua mùa hè. Người trồng nhãn tỉa bớt chùm, bón phân, tưới nước, canh sâu bệnh, nhất là những đợt bọ xít và bệnh chổi rồng làm cây không ra hoa được.
Khoảng tháng 7, tháng 8 dương lịch, vỏ nhãn chuyển từ xanh sang vàng nâu, mỏng lại, quả căng tròn. Người trồng nếm thử vài quả để biết độ ngọt rồi mới thu. Hái nhãn là cắt cả chùm cùng một đoạn cành, vừa để quả tươi lâu hơn, vừa để cành mới mọc lại cho vụ sau. Người hái leo thang, trèo cây, dùng kéo hoặc liềm có cán dài.
Mùa nhãn ở Hưng Yên là mùa đông vui nhất của làng: thương lái về tận vườn, chợ nhãn họp sớm, đường làng thơm mùi quả chín. Mưa nhiều trước lúc thu hoạch làm quả nứt, nhạt; năm nắng hạn quả nhỏ. Mỗi mùa nhãn vì thế khác một chút.
Bóc một quả nhãn lồng
Quả nhãn lồng chín có vỏ màu vàng nâu, mặt vỏ hơi sần, mỏng, bóp nhẹ thấy chắc tay. Lấy ngón tay ấn vào cuống, vỏ tách ra dễ dàng, bên trong là khối cùi trắng ngà hơi trong, khô mặt, không chảy nước ra tay. Cùi dày, cắn vào giòn sần sật, ngọt sắc, mùi thơm thoảng như mùi mật ong.
Hạt nhãn lồng đen bóng, nhỏ so với quả. Lớp cùi tách khỏi hạt dễ, không dính lớp màng nâu. Đây là những điểm người Hưng Yên hay khen nhãn lồng: "cùi dày, hạt nhỏ, ráo nước". Nhãn nước thì ngược lại, cùi mỏng, mọng nước, ngọt nhạt hơn.
Ăn nhãn tươi là cách phổ biến nhất. Người Hưng Yên còn hay ăn nhãn với một chút muối, hay pha nước nhãn mát vào ngày hè. Nhãn nhiều đường, ăn nhiều một lúc dễ ngấy; dân gian còn có câu nói ăn nhãn nhiều thì "nóng trong", đó là quan niệm dân gian, không phải chẩn đoán y học, nhưng nhắc người ta ăn có chừng mực.
Nhãn lồng đặt cạnh nhãn của những vùng khác
Nhãn ngày nay được trồng từ đồng bằng Bắc Bộ, Tây Bắc tới Đông Nam Bộ và miền Tây. Đặt nhãn lồng cạnh vài loại nhãn quen giúp thấy chỗ riêng của nó; bảng chỉ mô tả, không xếp hơn kém:
| Loại nhãn | Quả và vỏ | Cùi và vị | Mùa chính |
|---|---|---|---|
| Nhãn lồng Hưng Yên | Quả vừa, vỏ vàng nâu mỏng | Cùi dày, giòn, ráo, ngọt sắc, thơm | Khoảng tháng 7, tháng 8 |
| Nhãn vùng Sông Mã, Sơn La | Quả vừa, trồng trên đất đồi ven sông | Cùi khá dày, ngọt | Thường muộn hơn nhãn đồng bằng một ít |
| Nhãn xuồng cơm vàng | Quả to, vỏ vàng nâu dày hơn | Cùi vàng, dày, ráo, ngọt đậm | Đông Nam Bộ, nhờ xử lý ra hoa có thể nhiều đợt trong năm |
| Nhãn tiêu da bò | Quả nhỏ vừa, vỏ màu da bò | Cùi mỏng hơn, ngọt, nhiều nước | Miền Tây, nhiều nơi dùng để sấy |
Khác biệt lớn nhất nằm ở mùa và ở khí hậu. Nhãn lồng là cây của vùng có mùa đông lạnh, ra hoa một lần vào cuối xuân và cho một vụ quả giữa hè. Ở phía nam, người trồng có thể điều khiển cây ra hoa nhiều đợt, nên nhãn có gần như quanh năm. Vì thế, với người Bắc, quả nhãn lồng mang theo cảm giác của một mùa rất rõ: tháng Bảy âm lịch, rằm Trung nguyên, những ngày nóng cuối hè.
Cái tên nhãn lồng đôi khi được dùng rộng cho mọi loại nhãn cùi dày bán ở chợ miền Bắc. Điều này không sai về mặt đời thường, nhưng người Hưng Yên vẫn hiểu nhãn lồng là giống nhãn của vườn phố Hiến và vùng lân cận.
Long nhãn: nghề sấy của làng nhãn
Không phải quả nào cũng ăn tươi. Từ lâu, người Hưng Yên đã sấy nhãn thành long nhãn: bóc vỏ, tách hạt lấy cùi, rồi sấy hoặc phơi cho đến khi cùi khô, màu vàng nâu, dẻo, thơm. Có nơi sấy cả quả bằng lò củi, sau đó mới bóc. Long nhãn thành phẩm có màu hổ phách, sờ thấy dẻo dính, ngọt đậm.
Long nhãn là nguyên liệu của chè long nhãn hạt sen, món chè quen của miền Bắc, và là vị trong nhiều bài thuốc dân gian. Bài viết không bàn về tác dụng chữa bệnh. Về mặt thực phẩm, long nhãn chủ yếu là đường tự nhiên cô đặc, nên người cần hạn chế đường ăn ít.
Chất lượng long nhãn phụ thuộc vào nhãn tươi và cách sấy. Long nhãn được xử lý lưu huỳnh để giữ màu, chống mốc là vấn đề từng được nhắc trong các đợt kiểm tra an toàn thực phẩm; nên dùng long nhãn có nguồn gốc rõ, màu tự nhiên, không có mùi hắc.
Nhãn lồng trong đời sống người Hưng Yên
Ở Hưng Yên, nhãn không chỉ là quả để bán. Ngày rằm tháng Bảy âm lịch rơi đúng mùa nhãn, nhiều gia đình đặt lên mâm cúng một đĩa nhãn đẹp nhất vườn. Chùm nhãn cắt còn nguyên cành lá là thứ quà người làng mang biếu họ hàng, thầy cô, hàng xóm ở thành phố mỗi mùa. Cành nhãn có lá xanh đi kèm được coi là dấu hiệu quả mới hái, cũng là cách bày cho đẹp.
Cây nhãn trong vườn nhà còn là chỗ trú nắng, chỗ trẻ con trèo hái, chỗ người già ngồi hóng mát. Nhiều gia đình giữ những cây nhãn cổ dù năng suất không cao, vì đó là cây ông bà để lại. Gỗ nhãn già cứng, thớ mịn, có nơi dùng làm thớt, làm cán dao; củi nhãn được dùng để sấy chính long nhãn.
Mùa hoa nhãn cũng là mùa của người nuôi ong, những thùng ong được chở đến đặt dưới tán vườn để lấy mật hoa nhãn, một sản vật khác của Hưng Yên. Vườn nhãn vì thế nuôi nhiều nghề cùng lúc: trồng, hái, buôn, sấy, nuôi ong.
Vườn nhãn hôm nay
Vùng nhãn quanh phố Hiến đã thay đổi nhiều. Đô thị mở rộng, nhiều vườn nhãn cổ trong làng nhường chỗ cho nhà cửa, đường sá. Trong khi đó, những vùng trồng nhãn tập trung mới hình thành ở các nơi khác trong tỉnh, với cây ghép, tán thấp để dễ chăm và dễ hái.
Người trồng cũng đưa vào những giống nhãn chín sớm, chín muộn để kéo dài mùa, bên cạnh nhãn lồng truyền thống. Có những giống mang tên riêng của vùng như nhãn đường phèn được nhiều người nhắc. Sự đa dạng giống giúp người trồng bớt rủi ro, nhưng cũng làm cái tên nhãn lồng đôi khi bị dùng rộng hơn nghĩa gốc.
Nhãn Hưng Yên đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý; hồ sơ và vùng bảo hộ là chủ đề riêng, bài viết không đi sâu. Điều người đọc nên giữ lại là: nhãn lồng là kết quả của đất phù sa, mùa đông lạnh vừa phải và những thế hệ người làng chiết cành, giữ giống. Mất vườn cổ là mất một phần ký ức ấy, dù quả nhãn trên chợ vẫn còn.
Câu hỏi thường gặp
Nhãn lồng Hưng Yên chín vào tháng mấy?
Nhãn lồng chín khoảng tháng 7, tháng 8 dương lịch, có thể sớm muộn theo thời tiết từng năm và từng giống. Mùa hoa vào cuối xuân, sau đó quả lớn dần qua mùa hè.
Vì sao gọi là nhãn lồng?
Có hai cách giải thích truyền miệng: nhãn tiến vua được che lồng tre để tránh dơi, chim; hoặc cùi nhãn dày xếp lớp như lồng vào nhau. Cả hai đều được người Hưng Yên kể, chưa có tư liệu nào quyết định.
Cây nhãn tổ ở đâu?
Người địa phương chỉ một cây nhãn cổ trong khuôn viên di tích ở khu phố Hiến là cây nhãn tổ. Tuổi cây và việc cây là gốc của mọi cây nhãn lồng là lời kể, chưa có nghiên cứu được công bố rộng rãi xác nhận.
Nhãn lồng khác nhãn nước thế nào?
Nhãn lồng cùi dày, giòn, ráo nước, ngọt sắc, hạt nhỏ. Nhãn nước cùi mỏng, mọng nước, ngọt nhạt hơn. Người Hưng Yên nhận ra bằng cách bóc quả: cùi lồng khô mặt, không chảy nước ra tay.
Long nhãn là gì?
Long nhãn là cùi nhãn đã sấy hoặc phơi khô, màu vàng nâu, dẻo, ngọt đậm. Long nhãn dùng nấu chè long nhãn hạt sen và nhiều món khác. Nên dùng loại có nguồn gốc rõ, màu tự nhiên, không mùi hắc.
Nhãn Hưng Yên có thật từng tiến vua không?
Nhiều lời kể nói nhãn phố Hiến được dâng triều đình thời Lê Trịnh. Vị trí gần kinh thành khiến điều đó hợp lý, nhưng chưa thấy văn bản triều đình được dẫn công khai. Nên hiểu là truyền thống truyền miệng.