Quýt Quang Thuận: vườn quýt vỏ mỏng ven sông Cầu, vùng Bắc Kạn cũ, chín vào dịp Tết

Quýt Quang Thuận là quýt trồng ở vùng Quang Thuận thuộc Bạch Thông cũ, tỉnh Bắc Kạn cũ, nay thuộc tỉnh Thái Nguyên: quả tròn dẹt, vỏ mỏng bóng, chín màu vàng cam rực, múi mọng nước, vị ngọt đậm có chua nhẹ, mùi tinh dầu thơm. Quýt chín vào khoảng tháng Mười Một tới tháng Giêng, đúng dịp Tết.

Ở Bắc Kạn cũ, quýt là cây ăn quả có tiếng nhất, trồng ở nhiều vùng; trong đó Quang Thuận và một số xã lân cận dọc sông Cầu được nhắc tên nhiều. Mùa quýt chín, những vườn đồi điểm màu cam trên nền lá xanh đậm hiện ra hai bên quốc lộ 3, nhiều nhất đoạn chạy dọc sông Cầu.

Điều ít người để ý là quả quýt ở đây được bán theo lịch Tết chứ không theo lịch chín. Quýt chín từ cuối thu nhưng giữ được trên cây khá lâu, nên người trồng hái dần, để dành những cây đẹp nhất tới sát hai mươi tháng Chạp. Một vườn quýt vì thế vừa là vườn quả vừa là cái kho sống treo trên cành.

Bạch Thông và dòng sông Cầu

Bạch Thông là vùng đồi núi ở trung tâm Bắc Kạn cũ, nằm dọc thượng nguồn sông Cầu. Con sông ở đoạn này còn hẹp, chảy qua những thung lũng nhỏ, hai bên là đồi thấp và trung bình. Quốc lộ 3 nối Thái Nguyên với Cao Bằng chạy qua vùng này. Sau năm 2025, Bắc Kạn hợp nhất vào Thái Nguyên, cấp huyện bị bỏ, nên Bạch Thông và Quang Thuận trở thành tên vùng của tỉnh Thái Nguyên mới.

Khí hậu vùng này có mùa đông lạnh, nhiều sương mù, mùa hè nóng ẩm. Chênh lệch nhiệt độ ngày đêm vào mùa thu đông khá rõ, đúng lúc quả quýt chín. Đất đồi là đất feralit, tầng đất ở các sườn thoải khá dày, thoát nước tốt. Những vườn quýt thường nằm trên sườn đồi hướng ra sông hoặc thung lũng, được nắng và gió.

Người trồng quýt cho rằng sương mù và lạnh cuối năm làm vỏ quýt mỏng, màu đẹp, múi ngọt; đó là kinh nghiệm, phù hợp với hiểu biết chung rằng cây có múi ở vùng có mùa đông mát thường cho quả màu đẹp hơn vùng nhiệt đới nóng quanh năm.

Cây quýt trong vườn đồi người Tày

Quýt ở Quang Thuận là giống quýt địa phương, người trong vùng hay gọi chung là quýt Bắc Kạn. Cây thân gỗ nhỏ, tán tròn, cành nhiều gai nhỏ, lá xanh đậm bóng, vò lá có mùi thơm. Hoa trắng nhỏ, nở vào mùa xuân, mùi thơm ngọt. Cây quýt trồng từ cây ghép hoặc chiết cành, sau vài năm cho quả, cây già cho quả nhiều chục năm nếu chăm tốt.

Người Tày ở Quang Thuận trồng quýt từ lâu trong vườn nhà, ban đầu để ăn và đổi chác, sau đó thành cây hàng hoá. Theo lời kể của người trong vùng, những vườn quýt lớn hình thành trong vài thập kỷ gần đây khi quýt bán được giá, nhiều đồi sắn, đồi chè được chuyển sang trồng quýt.

Một vườn quýt đồi thường được làm bậc thang nhỏ quanh sườn đồi để giữ đất, giữ nước. Cây trồng theo hàng, khoảng cách đủ để tán không chạm nhau. Dưới gốc có lớp cỏ được giữ hoặc phát gọn tuỳ mùa. Nhìn từ xa, đồi quýt mùa chín như một tấm thảm điểm những chấm cam.

Một năm của vườn quýt

Khung thời gian theo kinh nghiệm vùng Bắc Kạn cũ; từng năm có thể lệch.

Một điểm đặc biệt là quýt có thể để trên cây khá lâu sau khi chín, nên nhiều vườn hái dần, giữ một phần quả trên cây tới sát Tết để bán được giá và quả tươi nhất. Tuy vậy, quả để lâu trên cây cũng dễ bị chim, ruồi đục và rụng khi gặp rét đậm, nên người trồng phải tính toán.

Nhìn, bóc và nếm quả quýt Quang Thuận

Vỏ. Mỏng, bóng, màu vàng cam rực khi chín, có những túi tinh dầu nhỏ li ti. Bóp nhẹ vỏ, tinh dầu bắn ra thơm nồng. Vỏ mỏng bám khá sát múi nhưng vẫn bóc được bằng tay.

Hình quả. Tròn hơi dẹt, cuống lõm nhẹ. Quả cầm nặng tay so với kích thước là quả nhiều nước.

Múi. Múi đều, tép mọng, màu cam đậm, vách múi mỏng. Ăn thấy nhiều nước, ít xơ.

Vị. Ngọt đậm, có vị chua nhẹ cân bằng, thơm. Quả hái non vị chua gắt, quả để lâu ngày mất nước, múi khô.

Hạt. Có hạt, số hạt tuỳ quả. Hạt không ảnh hưởng tới vị nhưng là đặc điểm của giống địa phương.

Cuống và lá. Quả hái đúng cách còn đoạn cuống ngắn, có khi kèm một hai lá xanh. Cuống khô đen, vỏ nhăn, mềm bủng là quả đã để lâu, múi thường bị khô.

Quả để chín cây. Quả để trên cây tới sát Tết thường có màu cam đậm hơn, vị ngọt sâu hơn quả hái sớm. Người mua quen nhìn màu vỏ đều từ cuống tới đáy để đoán quả chín cây.

Quýt Quang Thuận giữa những loại quýt mùa Tết

Cuối năm, chợ miền Bắc bày cùng lúc nhiều thứ quýt từ nhiều vùng. Bảng dưới mô tả bằng mắt và miệng để người đọc hình dung quả quýt vùng sông Cầu đứng ở đâu, không xếp hạng.

Đặt cạnh nhau, quýt Quang Thuận là loại nhiều tinh dầu và nhiều vị chua cân với ngọt nhất trong nhóm, đúng với một vùng đồi có mùa đông lạnh, ngày đêm chênh lệch. Người miền núi thích chính cái chua nhẹ ấy; họ nói quýt ngọt lịm ăn vài múi đã ngán, còn quýt có chút chua thì ăn được cả đĩa.

Màu vỏ cũng nói lên khí hậu. Quýt vùng lạnh lên màu cam rực khi đêm đủ rét, còn quýt vùng nóng quanh năm như quýt đường thì có thể chín mà vỏ vẫn xanh. Vì vậy năm nào mùa đông ấm, quýt sông Cầu lên màu chậm, người trồng phải chờ thêm mới hái.

Mùa hái quýt trên đồi

Khi quả quýt đã chuyển màu cam đều, việc hái bắt đầu, thường vào những ngày khô ráo vì quả hái lúc ướt sương dễ thối khi xếp chồng. Người hái dùng kéo cắt sát cuống, để lại một đoạn cuống ngắn, không giật quả khỏi cành vì giật sẽ làm rách vỏ ở cuống, quả nhanh hỏng. Những cành cao được hái bằng thang tre dựng vào tán, người đứng dưới đỡ sọt.

Quả được xếp trong sọt tre lót lá hoặc giấy, gánh xuống chân đồi qua những bậc đất hẹp. Ở sân nhà, phụ nữ ngồi lau quả, loại quả bị sâu, xếp theo cỡ. Thương lái thường đến tận nhà, có năm người trồng mang quýt ra bán ven quốc lộ, bày thành từng mẹt trên những chiếc ghế gỗ dọc đường.

Trong những ngày cao điểm cuối năm, cả xóm dường như chỉ nói chuyện quýt: vườn nào được mùa, giá hôm nay thế nào, xe nào sắp về xuôi. Mùa quýt cũng là lúc con cháu đi làm xa về Tết, nhiều người phụ bố mẹ hái quýt trước khi ăn Tết, như một nếp quen của những gia đình làm vườn.

Người giữ giống và chuyện ghép cây

Giữ được giống quýt địa phương không đơn giản. Cây quýt trồng từ hạt thường không giống hệt cây mẹ, nên người trồng nhân giống bằng cách chiết cành hoặc ghép mắt lên gốc ghép khoẻ. Những cây quýt mẹ cho quả ngon, ổn định qua nhiều năm được chọn làm nguồn cành ghép, và người có kinh nghiệm ghép cây trong xóm thường được nhờ giúp.

Cây ghép tốt cho quả sớm hơn, đồng đều hơn, nhưng nếu nguồn cành, gốc ghép mang mầm bệnh thì cả vườn mới có thể nhiễm bệnh ngay từ đầu, nhất là bệnh vàng lá ở cây có múi. Vì vậy nhiều nơi đã chú ý hơn tới cây giống sạch bệnh từ các vườn ươm được kiểm soát.

Những cây quýt già hàng chục năm trong vườn cũ, tán rộng, thân sần sùi, vẫn được nhiều gia đình giữ lại dù năng suất không còn cao, vì quả của chúng được cho là thơm hơn. Đó là thứ di sản nhỏ của từng nhà, gắn với ký ức của người đã trồng chúng.

Người Bắc Kạn cũ ăn quýt và dùng quýt

Quýt chủ yếu được ăn tươi: bóc vỏ, chia múi, ăn sau bữa cơm hoặc khi uống trà. Ngày Tết, đĩa quýt vàng cam là thứ không thể thiếu trên mâm quả của nhiều gia đình, cành quýt có quả còn được cắt để cắm, bày trong nhà. Quýt cũng là thứ quà mang đi thăm họ hàng, biếu người già.

Vỏ quýt được nhiều nhà giữ lại phơi khô, để dành nấu nước, làm gia vị cho các món hầm, kho, hoặc đốt lên cho thơm nhà. Vỏ quýt phơi khô lâu năm được dùng trong một số bài thuốc dân gian, nhưng bài này không đi vào chuyện chữa bệnh. Khi dùng vỏ, cần rửa sạch quả trước khi bóc vì vỏ có thể còn dư lượng từ quá trình chăm sóc vườn.

Ở vùng trồng, quýt rụng, quýt xấu mã được vắt lấy nước, ngâm đường làm siro, hoặc làm mứt. Những cách này giúp tiêu thụ phần quả không bán được, đỡ lãng phí trong những năm được mùa.

Những khó khăn của vườn quýt

Như nhiều vùng cây có múi khác ở miền Bắc, vườn quýt Bắc Kạn cũ phải đối mặt với sâu bệnh như ruồi vàng đục quả, bệnh vàng lá, thối rễ, và tình trạng cây già cỗi sau nhiều năm cho quả. Những năm sâu bệnh nặng, quả rụng nhiều, chất lượng giảm. Việc chăm sóc đòi hỏi kiến thức và đầu tư, không phải hộ nào cũng làm được.

Giá quýt lên xuống theo năm, nhất là khi các vùng trồng cây có múi khác cũng vào vụ cùng lúc. Có năm quýt được mùa mà giá thấp, người trồng không đủ bù công. Địa phương đã có những chương trình xây dựng tên sản phẩm quýt Bắc Kạn, hỗ trợ kỹ thuật, kết nối tiêu thụ; thông tin cụ thể nên tra từ nguồn chính thức.

Quýt mang tên Quang Thuận, Bắc Kạn trên thị trường không phải lúc nào cũng từ đúng vùng ấy. Vỏ mỏng, màu vàng cam rực, mùi tinh dầu thơm là những nét dễ nhận, nhưng không phải bằng chứng tuyệt đối. Với người muốn biết vị thật, đến vùng Bạch Thông cũ vào dịp cuối năm, khi người trồng đang hái quýt trên đồi, là cách chắc nhất.

Câu hỏi thường gặp

Quýt Quang Thuận nay thuộc tỉnh nào?

Quang Thuận thuộc vùng Bạch Thông cũ của tỉnh Bắc Kạn cũ. Từ ngày 1/7/2025, Bắc Kạn hợp nhất vào tỉnh Thái Nguyên, cấp huyện bị bỏ, nên vùng quýt Quang Thuận nay thuộc tỉnh Thái Nguyên.

Quýt Quang Thuận chín vào tháng mấy?

Thường từ khoảng tháng Mười Một tới tháng Giêng dương lịch, rộ nhất vào dịp gần Tết. Nhiều vườn hái dần và để một phần quả trên cây tới sát Tết.

Quýt Quang Thuận khác quýt khác thế nào?

Quýt ở đây có vỏ mỏng, bóng, màu vàng cam rực, mùi tinh dầu thơm, múi mọng, vị ngọt đậm có chua nhẹ. Mỗi vùng quýt có nét riêng do giống và điều kiện trồng; đây là những đặc điểm người ăn quen thường nhắc.

Vỏ quýt khô dùng để làm gì?

Vỏ quýt phơi khô được dùng làm gia vị cho món hầm, kho, nấu nước uống cho thơm hoặc đốt lên cho thơm nhà. Trước khi dùng vỏ cần rửa sạch quả. Không nên coi vỏ quýt là thuốc chữa bệnh.

Vì sao quýt có thể để lâu trên cây?

Quả quýt sau khi chín vẫn giữ được trên cây một thời gian mà không rụng ngay, nên người trồng có thể hái dần. Tuy vậy quả để quá lâu dễ bị ruồi đục, chim ăn, mất nước, và rụng khi gặp rét đậm.